S. Sabri KÜRKÇÜOĞLU
Em. Öğretim Görevlisi
Kültürel Miras Araştırmacısı
Dr. A. Cihat KÜRKÇÜOĞLU
Emekli Öğretim Üyesi
Sanat Tarihçi
TESPİHCİLİK
Şanlıurfa’da uzun yıllardan beri tespih imalatı özenle yapılmaktadır. Tespihler, çeşitli maden ve malzemelerden yapılmakta ve kullanılan malzemenin cinsi ile anılmaktadır. Kuka (tarçın) tespih, bağa tespih, firuze tespih vb. gibi. Şanlıurfa’daki tespih atölyeleri, tarihi çarşıların olduğu Gümrük Hanı civarındaki bölgede yaygındır. Gümrük Hanı avlusunda bulunan tespih satıcılarında, kuyumcular pazarındaki kuyumcularda ve Balıklıgöl’ün yanında yer alan ŞURKAV çarşısında tespih çeşitleri bulunmaktadır. Şanlıurfa’da bulunan atölyelerde tespih taneleri tornada ve zımpara çarkı yardımıyla çekilmektedir (biçimlendirilmektedir). “Tespihler yuvarlak, yumurta, beyzi, selvi, sığırcık ve arpa modeli ismi verilen biçimlerde işlenerek şekillendirilir. Tespih imalatında; çeşitli taşların yanı sıra, sentetik malzeme, boynuz, fosil, kemik, diş, sedef, kabuk, çekirdek, cam ve değerli ağaçlar kullanılmaktadır.” (K.K.8).
66) Tespih Ustası Gökhan Beyazdiş-2025
Taş malzemede; yakut, akik, firuze, zümrüt, yeşim, zebercet, inci, lacivert yıldız taşı, kahverengi yıldız taşı, Şiraz taşı, yılan taşı, lal taşı (garnet), kaplan gözü taşı, ametist, safir, şehcerağ, şahmaksut (Afganistan taşı), lapis, topaz, necef (renksiz berrak bir taş olup “Padişah Tespihi” diye bilinir), mercan (taş gibi olup denizde yaşayan hayvanın kalker iskeletinden elde edilir), kan taşı, lüle taşı ve altın kullanılmaktadır (Kürkçüoğlu, 2011b, s. 43).
67) Tespih çarkı
Hayvansal malzemede; fildişi, balık dişi, deve kemiği (naka), keçiboynuzu, manda boynuzu, mors dişi, balina dişi, mamut dişi, gergedan dişi, hipopotam dişi, bufalo boynuzu, geyik boynuzu, bağa (kaplumbağa kabuğu) kullanılmaktadır.
Fosillerden elde edilen malzemede; damla kehribarlar (ağaç üzerindeki reçinenin denizaltında fosilleşmiş hali), yüsüri (siyah mercan-deniz bitkisi fosili) ve Oltu taşı kullanılmaktadır.
Sentetik malzemede; sıkma kehribar, ateş kehribarı, bakalit, katalin (1927-1950 arası New York’ta üretilmiş fenol formaldehit bir malzeme) kullanılmaktadır.
Ağaç ve meyve malzemede; zeytin, sandal, tarçın, pelesenk, tik, gül, siyah abanoz, kuka (tropikal bir meyve ağacı olup Şanlıurfa’da “tarçın” denilmektedir.), öd, kan ağacı, yılan ağacı, demir ağacı, kral ağacı, venge, narçıl, demir hindi, zeytin çekirdeği, Hindistan cevizi, kullanılmaktadır. Kuvars ve çeşitli camlar da tespih yapımında kullanılmaktadır.
Şanlıurfa’ya has malzeme olarak “ceylan boynuzu”ndan da tespih yapılmaktadır. Bazı tespihlerin nazara bazılarının cilt hastalıklarına iyi geldiği, bazılarının yüksek enerji gücü verdiği, bazılarının strese iyi geldiğine inanılır. Akik taşı tespihler ele serinlik verdiğinden ve elde terleme yapmadığından yazın sıcakta tercih edilmektedir. Kışın ise kehribar tespih tercih edilmektedir. Damla kehribarın, bazı kan hastalıklarına iyi geldiği söylenmektedir. Atölyelerde kehribarın tozu atılmayıp kullanılmaktadır. Kuka tespihler; ele gelen kaygan yapısı, kullandıkça renk alıp koyulaşması ve güzel koku vermesiyle günümüzde oldukça revaçtadır. Kuka tespihlerin aynı zamanda mikrop kırıcı özelliği olduğu söylenir.
68) Ateş Kehribar tespih
