SARAÇLIK

S. Sabri KÜRKÇÜOĞLU

Em. Öğretim Görevlisi

Kültürel Miras Araştırmacısı

Dr. A. Cihat KÜRKÇÜOĞLU

Emekli Öğretim Üyesi

Sanat Tarihçi

SARAÇLIK

Kösele denilen kalın deri ve normal ince deri ile “eyer” başta olmak üzere hayvan koşum takımları, kemer, silah kılıfı, mermi kılıfı, çanta ve avcı gereçlerinin yapıldığı sanata “saraçlık”, bu işle uğraşanlara “saraç” ürünlerine “saraciye” ve sanatın sürdürüldüğü çarşıya da saraçhane denil­mektedir. Deriden işlemeli olarak yapılan at koşum takımları, yanları postlu yumuşak çizmeler, pantolon ve ceketler eski Türklerin bu sanat dalındaki başlıca ürünlerini oluşturmaktadır. Bu sanat, “saraçhane” adı verilen çarşılardaki esnaf tarafından sürdürülmüştür.

“Şanlıurfa’da ünlü Arap atlarının yetiş­tirilmiş olması, saraçlık sanatının önemini arttırmış ve bu sanat gelişmiştir. 1650 yıllarında Urfa’yı ziyaret eden Evliya Çelebi, Urfa’daki saraçlıktan şöyle bahsetmektedir: “… Saraçhanesi İbrahim Halil Irmağı kıyısındadır. Onun için Bağdat serdabı gibi soğuk su ile sulanmış anayolun iki tarafı ma‘mur ve güzel mevsiminde türlü çiçek­lerle süslü olup geçenlerin içini açar. Oralarda bü­tün bilgi sahiplerinin toplandığı, dinlendiği yerler vardır.” Evliya Çelebi’nin sözünü ettiği saraçhânenin yeri kesin olarak bilinmemektedir. Bu sanat, yakın zamana kadar Hüseyniye Çarşıları yakınındaki “Saraç Pazarı” de­nilen çarşıda 20 civarındaki dükkânda sürdürülmekteydi. “At”ın toplum hayatındaki yerini kaybetmiş olması saraçlık sanatının son yıllarda gerile­mesine neden olmuştur.” (Kürkçüoğlu, 2010, s. 49).

30) Saraçlık ürünlerinden me’rege örnekleri

Saraçlıkta kullanılan kalın deriler, düz kösele, sabunlu kösele, yağlı kösele ve glase (kundura de­risi-ince deri) olmak üzere dört sınıfa ayrılır. Bu deriler, eskiden Urfa’daki debbağhâneden sağlanırdı. Urfa Debbağhânesi’nin kapanması üzerine bu malzemeler günümüzde başka illerden sağlanmaktadır. Kaba işlerde; tosun (öküz) ve manda derisi, ince işlerde; dana derisi (glase deri) kullanılmaktadır. Saraçlık sanatında deri malzeme yanında toka, düğme, çıt çıt, gem, üzengi, zincir, çapraz (maşa) gibi metal malzemeler de kullanılmaktadır. Bel kemeri, eğer, livan başlığı, üzengi takımları sabunlu kösele ve düz kösele ile yapılmaktadır. Dizgin ve benzeri koşum takımları da yağlı kösele ile üretilmektedir. “glase” denilen deri ile tabanca kılıfı ve tüfek rahtı yapılmaktadır (K.K.2).

Urfa’da Saraç Pazarı’ndaki dükkânlar elbiseci esnafı tarafından kullanılmaya başlanmıştır. Bu sanat günümüzde 1-2 dükkânda yaşatılmaya çalışılmaktadır