Halk Kültürü Araştırmacısı
GİRİŞ
Peçiç oyunu Şanlıurfa’da kuşaktan kuşağa aktarılarak gelen özellikle kış geceleri evlerde oynanan geleneksel bir oyundur. Bu oyun her yaştaki insanlar tarafından kolayca oynanabilir. Oyun en az iki kişi tarafından karşılıklı olarak oynanabildiği gibi ikişer kişi takım halinde de oynanabilir.
Ahmet Soran’ın yapmış olduğu araştırmada, Robbie Bell ve Michael Cornelius’un kaleme aldıkları ve 1991 yılında İskoçya’da basılan Board Games Round The World adlı kitapta, Doğu ve Hint oyunları anlatılırken bazı kural farklılıklarıyla “Péçiç” oyunundan bahsedilmiştir. Söz konusu eserde Şanlıurfa’dan doğrudan bahsedilmemiştir. Ancak kitapta anlatılan oyun, çok az teknik farklılıklarla Şanlıurfa Peçiç oyununa oldukça benzer olup, adı da “Péçiç” olarak verilmiştir. Yazar, derlediği ve eserine aldığı bu oyunun Hindistan ve Doğu kökenli olduğunu özellikle vurgulamaktadır. Bu bilgi, bize insanlık medeniyetinin ilk çıkış noktalarının Hindistan, Çin ve bölgemizi de kapsayan Mezopotamya ile güçlü bir bağ kurduğunu düşündürmektedir.
Tarihin derinliklerinden gelen ve geniş bir coğrafyada oynanmış olan bu oyunun, birçok medeniyete beşiklik etmiş Şanlıurfa’da da geçmişte yaygın biçimde oynanmış olması, kentin çok eski ve köklü bir tarihe sahip olduğunu, kültürel geleneğinden süzülerek gelen bu oyunun da bu geçmişin bir parçası olduğunu ortaya koymaktadır.
Teknolojinin hayatımıza henüz girmediği dönemlerde, insanların özellikle uzun kış gecelerinde vakit geçirmek, sosyalleşmek ve eğlenmek amacıyla, doğal malzemelerden oluşturdukları düzeneklerle ev ortamında oynadıkları Peçiç, aynı zamanda kuşaktan kuşağa aktarılan geleneksel bir eğlence biçimidir.
PEÇİÇ OYUN BEZİNİN DİKİLİŞİ
Öncelikle, 13 cm eninde 69 cm boyunda iki adet bez kesilir. Kesilen bu bezler sırt sırta getirilerek sıfırlanıp kenarlarından dikilir. Aynı şekilde ve aynı ebat da bir ikinci bez daha dikilir. Dikilen iki bez, aşağıda da çizimini verdiğimiz artı şeklinde ve simetrik olarak üst üste getirilerek merkezin üç kenarı dikilir. Böylece dikilmeyen kenar açık kalınca oyun taşları için cep görevi görür.
Dikilerek artı şeklini alan bezin merkeze bağlanan uçları üzerine iki kenarı 3,5 cm x 3,5 cm kare, orta sütun 3,5 cm x 6 cm dikdörtgen olacak şekilde sekiz satır üç sütun dikilir.
Dört ucunda baştan üçüncü kareler çarpı atılmış şekilde dikilir. Oyun kuralına göre çarpılı bu kareler Penk (Bağ) yeri olarak adlandırılır. Karşılıklı bezlerden birinin sağ uçtaki ilk kare çarpı şeklinde dikilir.
PEÇİÇ OYNANIŞI
Peçiç bezi, 4 adet siyah ve 4 adet beyaz taş olmak üzere 8 adet taş diye tabir edilen “loğ loğ” yani boş iplik makarası ve altı adet halk arasında ki ifadesiyle “it boncuğu” (zar) ile iki takım halinde oynanan bir oyundur. Her takımın amacı dört taşı da dikip, taşları rakip tarafından kırılmadan artının kenarları etrafında dolaştırıp kendi tarafındaki ortaya ulaştırmaktır.
Oyuna ilk başlayacak olan oyuncu 6 adet it boncuğunu avuç içerisinde çevirerek yere atar. Oyuncu taş dikip oyuna başlayabilmesi için 12 sayısını bulmak zorunda. Bezin öteki kenarında bulunan bağlardan farklı olarak bulunan bağ da taş dikme yeridir. Ancak bu bağa 12 ile değil de 25 sayısını bularak taş dikilir.
Oyuna başladıktan sonra taş dikebilmek için 12 ya da 25 atılmalıdır. Bütün taşlar dikildikten sonra 12 atılırsa 12 kare sayılır; fakat bir de penk oynanır. Dolayısıyla 12 atıldığında 13 kare ilerlenir. Karelerde ilerlerken hep sağdan gidilir. Taşlar dikildikten sonra 25 atılırsa 25 ve penk olmak üzere 26 kare sayılır. 26. kareye taş indirilir. Artının her kanadında 17 kare vardır. Onun için 25 artı penk saymak yerine sayı yolu üzerindeki ilk kanat atlanarak 9 kare sayılırsa aynı sonuca varılmış olunur. Oyun sonlarına doğru 12 veya 25 oynanması için yeteri kadar kare bulunmuyorsa bunların sadece penkleri yani bir sayı oynanır.
Oyun içerisinde rakip oyuncunun taşlarının kırılması, eğer taş bağda (penk yeri) değilse taş kırılabilir. Taşı kırabilmek için taş açıkta dururken taşın bulunduğu kareye, rakibin oynayacağı sayının sonu isabet etmelidir. Kıracağı taşın üzerine sert bir vuruşla o taşı bezin dışına fırlatır. Karede birden fazla taş varsa rakip hepsini kırabilir. Fakat taşlar bağda ise taşlar kırılmaz. Kırılan taş daha sonra tekrar oyuna girmek için kullanılır.
Oyunu bitirebilmek için her oyuncu kendi önündeki dikdörtgen alanın içerisine taşını sokar ve çıkışa götürerek oyunu bitirir. Cepten önceki son dikdörtgen kubur diye adlandırılır. Kuburdan 12 veya 25 atılmadıkça çıkılmaz. İçerdeyken 12 veya 25 atılırsa penkleri oynanır. Ancak bu sayılardan ikişer tane atılsa dahi bir penk oynanır.
Oyun içinde başından sonuna kadar 12, 25, 8 ve 6 atan tekrar atar. Fakat üç tane 12 atarsa 12’leri yanar. Bu kural 25, 8 ve 6 için de geçerlidir. Bunlar yanarsa da tekrar sayı atılır. Fakat yanan sayılar oynanmaz.
PEÇİÇ OYUNUNDA SAYILARIN BELİRLENMESİ
Toplam 6 it boncuğuyla oynanan bu oyunda sayılar şöyle tespit edilir. İt boncuğunun (zar) boşluk kısmı yukarı doğru bakıyorsa açık olur. Eğer boşluk kısmı yere doğru bakıyorsa kapalı olur. Eğer dik gelirse sadece dik gelen it boncuğu havaya atılır. Eğer atış anında it boncuklarından biri veya birkaçı elde kalırsa hepsi tekrar atılır. Sayılar ise açık ve kapalı olmasıyla tespit edilir. Sayılar aşağıda ki gibidir.
-İt boncuklarının (zar) hepsi kapalı olursa 8 sayı
-1 açık 5 kapalı olursa 25 sayı
-2 açık 4 kapalı olursa 4 sayı
-3 açık 3 kapalı olursa 3 sayı
-4 açık 2 kapalı olursa 2 sayı
-5 açık 1 kapalı olursa 12 sayı
-Hepsi açık olursa sayı
