S. Sabri KÜRKÇÜOĞLU
Em. Öğretim Görevlisi
Kültürel Miras Araştırmacısı
Dr. A. Cihat KÜRKÇÜOĞLU
Emekli Öğretim Üyesi
Sanat Tarihçi
NEY YAPIMCILIĞI
Sümerce’den Farsça’ya geçen nây kelimesi, “kamış ve kargı” anlamına gelmektedir. Türkçe’de “ney” olarak ifade edilen bu kelime, kamıştan yapılan ve üflenerek icrâ edilen bir mûsikî âletidir. İcrâ eden kişiye “neyzen” denilmektedir. Dünya’da birçok coğrafyada kullanılan bu enstrüman daha çok Türk sazı olarak tanınmaktadır (Dilek ve Akpınar, 2020, s. 396).
Mevlevilik ile birlikte “ney” tasavvuf müziğinde büyük bir öneme sahip olmuş ve 13. yüzyıldan günümüze kadar gelmiştir. Hz. Mevlâna, “Dinle” hitabıyla başladığı “Mesnevi”sinin ilk on sekiz beyitinde “Ney”i esas alarak insanın asıl mahiyetini ortaya koyar. III. Selim, II. Mahmut, Sultan Abdülaziz ve Sultan Reşat neyzen olarak bilinen padişahlardır.
Ney, Türk musikisinde olduğu gibi Urfa musikisinde kullanılmaktadır. Şanlıurfa Mevlevîhânesi’nde 1740-1925 yılları arasında ney icrasının ve eğitiminin olduğunu bilinmektedir. Mevlevîhâne’de mûsikîmizin en büyük formu olan “Âyin-i Şerîf” icrâsı için neyzeniyle, kudümzeniyle, âyin okuyucusuyla yüksek seviyeli müzisyenlerin olması söz konusudur. Urfa Mevlevîhânesi’nde icrâ edilen “Mevlevî Mûsikîsi”nin Urfa mûsikî kültürünün gelişmesinde önemli etkisi olmuştur. Ney, mevlevî müzisyenler sayesinde 1700’lerden günümüze Urfa’da dinî ve din-dışı musiki alanında kullanılmıştır. Neyzen Müslim Sıdki Efendi, Neyzen Hacı Mustafa Dede, Neyzen İsmail Şimşek (Kıdey Hafız) Urfa Mevlevîhânesi’nden feyz alarak yetişmiş icracılardır (Kürkçüoğlu, 2024, s. 45).
Ney Yapımı
Ney kamışları ırmak kenarlarında doğal olarak yetişmektedir. Kamışların çoğu uzun boğumlu ve ince kamışlardır. Ney yapımı için gerekli olan kısa boğumlu kamışlar az bulunmaktadır. Neylik kamış mutlaka dokuz boğum olmalı ve boğum aralıkları mümkün olduğunca birbirine yakın olmalıdır. Şanlıurfa’da ney yapımı için Adana’da nehir kıyısından ve Hatay Samandağ Asi Nehri kıyısından getirilen 3-4 yaşındaki sarı renkli sık lifli kamışlar kullanılmaktadır. Ney yapılacak kamışlar hava sıcaklığına göre kasım, aralık ve ocak aylarında sararmış olanlardan kesilmeli ve 1 yıl serin bir yerde kurumaya bırakılmalıdır. Erken kesilen sararmamış kamışlar uygun olmaz çünkü kısa zamanda buruşur.
Ney kamışının orta kalınlıkta olması ideal olanıdır. Öncelikle kamışın üzerinde kabuklar, boğumlardan kamışa zarar vermeyecek şekildeki kesiklerle düzgün bir şekilde kamıştan ayrılır. Kurumuş kamışlar genellikle eğridir, kamış seçildikten sonra ocak ateşinde yakmadan ısıtılarak yumuşatılır esnetilir ve el yordamıyla eğrilikleri düzeltilir. Yapılacak neyde boğumlar eşit olmalıdır. Her neyde boğum sayısı 9 olur. Boğum aralıkları ise 13 farklı ölçüde olabilir. Ney çeşitlerine göre boğum ölçüleri 5 ile 11 cm arasında değişmektedir. 90-100 cm uzunluğunda 9 mm çapında, uç kısmında 25 cm’lik bölümü yivli bir şiş kamışın içinde çevrilerek boğum kısımlarındaki kapalı yerler boydan boya açılarak boşaltılır.
85) Ney kamışının ocak ateşinde ısıtılıp düzeltilmesi-2025
Ney yapılırken, kamış hangi karar sesine uygunsa o karar sesine göre kesilir. Sözgelimi; “Sİ” karar sesinde olan “Kız Ney” yapılacaksa yarım ses fazla kesilir ki daha sonra ayar yapıldığında kesilebilecek parça kalsın. Ölçü ayarları yapıldıktan sonra matkap veya özel delici aletlerle kamış üzerinde 8 mm’lik 6 delik önde, bir delik arkada açılır. Açılan deliklerde hata olmamalıdır, aksi taktirde seslerde kayma olur. Daha sonra açılan delikler zımparalanır ve kamış hafifçe yağlanır. Ney’in iki ucunun aşınmaması ve çatlamaması için takılan “parazvâne” genellikle 1-1,5 cm ölçülerinde alpaka gümüşünden yapılır ve kamışın her iki tarafına takılır. Daha sonra rahat üfleme ve dudakların rahat etmesi için boynuz veya fildişinden yapılan ağızlık “başpâre” takılır. Yeni ney yağsız olduğu için sesi kuru olur ve neyzen zor ses çıkarır. Bunun için yeni yapılan ney fındık yağı gibi ince bir yağ ile yağlanır. İlk başlarda 15-30 günde bir yağlanan ney zamanla doyuma ulaşacağı için 6 ayda bir yağlanırsa daha güzel ses verir.
Ney Çeşitleri:
95 cm ile 52 cm arasında değişen ölçülerde en çok kullanılan FA (Davut Ney), SOL (Şah Ney), LA (Mansur Ney), Sİ (Kız Ney), DO (Yıldız Ney), RE (Sipürde Ney), Mİ (Bolahenk) seslerine göre yapılan 7 çeşit ney bulunmaktadır. Bunların içinde en yaygın kullanılan zarif bir sese sahip olan “Kız Ney”dir.
Şanlıurfa’da Ney Yapım Ustaları
Ney yapımcısı iyi derecede ney üflemelidir ki yaptığı ney iyi olsun. Şanlıurfa’da tasavvuf mûsikîsi meşklerinde günümüze kadar yer alan ney, ya icra edenler tarafından imal edilmekteydi ya da şehirlerden temin edilmekteydi. 2010 yılından sonra Şanlıurfa’da birkaç atölyede ney imal edilmeye başlanmıştır. Ahmet Ateş, Mehmet Ateş ve Niyazi Sayın Şanlıurfa’da ney yapan ustalardır (K.K.14).
Urfa Dinî Mûsikî kültürüne katkı sunmuş neyzenler:
Son Mevlevi neyzeni İsmail Şimşek/Kıde Hafız (1887-1960), Mahmut Ekrem Vural (1940-2012), Halil Baziki, Abdulkadir Karakuş (1958-20, Prof. Dr. Hasan Sevgili, Prof. Dr. Hüseyin Akpınar, Halil Cumhur, Mehmet Gürani Kocakavak, Ahmet Baki, Halil Bayat, Ahmet Dağlar, Mehmet Hallaç, Ahmet Ateş, Recai Arslan, Muhammed Said Alkış, Mahmut Çetingil, Mustafa Kaya, Hasan Yıldız (Dilek ve Akpınar, 2020, s. 402).
