S. Sabri KÜRKÇÜOĞLU
Em. Öğretim Görevlisi
Kültürel Miras Araştırmacısı
Dr. A. Cihat KÜRKÇÜOĞLU
Emekli Öğretim Üyesi
Sanat Tarihçi
KÖŞGERLİK
Köşger kelimesi Farsça “keşfger” kelimesinden türemiş olup ayakkabıcı anlamındadır. Ancak, köşkerlik ve kunduracılık her ne kadar birbirine yakın meslekler ise de ikisi arasında ince neccarlık ve kaba neccarlık örneğinde olduğu gibi farklılıklar vardır. Köşkerler yemeni (postal), çarık, gelin botu “kalıç potin”, yine bir çeşit bot olan “fede” türünde ince işçilik istemeyen ayakkabılar üretmekteydiler. Bu esnaf sanatını, Atar Pazarı’nın doğusunda, kuzey-güney yönünde uzayan Eskici Pazarı’nda sürdürmekteydiler.
Yemenici (Postal Yapımcısı)
Yüzü (saya) deriden yapılan, tabanı köseleden dikilen topuksuz erkek ayakkabısına “yemeni” denilmektedir. Bu ayakkabı çeşidinin ilk kez Yemen’de Yemen-i Ekber adında bir usta tarafından icat edildiği için bu adla anıldığı söylenilmektedir. Bu ayakkabı çeşidi sonraları Halep’e, oradan da Antakya, Adana, Gaziantep, Maraş ve Urfa’ya kadar yayılmıştır. Urfa’daki Roma ve Bizans dönemine ait yerel üsluplu mozaiklerde resmedilmiş insan figürlerinin ayaklarında görülen yemeniler, bu sanatın Urfa’da çok eskilere dayandığını göstermektedir. Urfa’daki diğer adı da “Postal” olan topuksuz yemeniler toprakta ve tarlada yürümeye elverişli olduğu için köylüler tarafından yaygın olarak kullanılmıştır. Yemeninin tabanındaki gön; manda veya sığır derisinden yüzü (saya); keçi derisinden, astarı; koyun derisinden, iç tabanı; sığır veya keçi derisinden, kenarı (sızı); oğlak derisinden yapılmaktadır. Tüm dikişler elle yapılmaktadır. Urfa yemenisi zarif ve incedir. Sağ ve sol ayak için ayrı dikilir. Urfa yemenisinde kadın ve erkek için aynı model dikilir.
32) Yemenici H. Ahmet Hastaoğlu/2015
Yemenicilikte ayak ölçüsü alınmaz. Kişilerin ayak ölçülerine göre değil, seri olarak yapılır. Büyüklükleri 30 numaradan 45 numaraya kadar değişir. Kadın yemenileri 35’ten 39’a kadardır. Yemeni boyları küçükten büyüğe doğru sırayla şöyledir: Bir mıhlı, iki mıhlı, dört mıhlı, orta ayak, zegerdan, lorta, rüzgâr, çavuk hava rüzgâr olmak üzere 8 boydur. Yemeniler; hemadanı, annebi ve fındığı renkli derilerden yapılmaktadır. Çocuk yemenilerinin gönü ince, kadın yemenilerinin gönü orta kalınlıkta, erkeklerinki ise kalın olur. Yüzdeki deri kalınlığı değişmez. Urfa’da en çok satılan yemeni boyu “rüzgâr”dır. Ondan sonra orta ayak ve zegerdan satılır. Orta ayak yemenileri daha çok köylü kadınlar giyerdi.
33) Urfa’da yapılan yemeniler
Kalıç Potin (Gelin Botu)
Köylü gelinler için yapılan botlara “kalıç potin” denilmektedir. Yüzü kırmızı deriden yapılan kaliç potin, uzunca konçlu olur, ön kısmına mavi püskül takılır, ökçesine ay şeklinde demir nalça çakılırdı.
Fede
Ön kısmı yarık, üç bağcıklı, burnu yukarı kalkık bir çeşit bota fede denilmektedir. Yemeniden farklı olarak tabandan dikilirdi. Önce taban çevresine falçatayla dikiş dikilecek bir yarık açılır, taban yüze dikildikten sonra bu yarık kapatılarak dikiş gizlenir.
