S. Sabri KÜRKÇÜOĞLU
Em. Öğretim Görevlisi
Kültürel Miras Araştırmacısı
Dr. A. Cihat KÜRKÇÜOĞLU
Emekli Öğretim Üyesi
Sanat Tarihçi
KENDİRCİLİK
Geçmişte Şanlıurfa’nın Birecik ilçesinde yetiştirilen kendir bitkisi, Fırat Nehri kenarındaki atölyelerde (Kendir Burgaları) işlenerek kendir ipi haline getirilirdi. Kendircilik, uzun bir dönem (1980 yılına kadar) Birecik’te para kazanılan bir iş olduğu için gözde bir meslek ve sanattı. Kendircilik mesleği usta çırak ilişkisi ile öğrenilirdi. Kendir liflerinin çubuklarından ayırma işinde yüzlerce insan çalıştığından önemli bir geçim kaynağı ve ticaret ürünüydü.
21) Birecik’te kendir liflerinin hazırlanışı-1951 (Fotoğraf Muvaffak Uyanık)
Kendir, Fırat’a yakın köylerde çiftçiler tarafından ekilip yetiştirilir. Yazın başlangıcında köylerde yetiştirilen kendir bitkisini tüccarlar alır, Fırat kıyısına taşırlar, burada kendir çubukları deste biçiminde bağlanarak yan yana dizilir. Bu deste yapma işlemine “mengüh” denirdi. Bağlanıp yan yana sıralanan kendir çubukları Fırat kıyısında suya iyice basılır ve 6-7 gün bekletilir. Daha sonra suda iyice ıslanan çubuklar dik biçimde dairesel olarak birbirine çatılarak (Bekür Yapma) suyunun süzülmesi beklenir. Kuruyan kendir çubukları Fırat kıyısındaki “kabye”lere gelip çardak kurmuş ailelere dağıtılır. Yoksul ailelerin kadınları ve çocukları kendir çubukları üzerindeki lifleri ayırıp kendir atölyesine verir, “kibrit” denilen çubuklar ise bu işi yapan ailelere kalır. Lif ayırma işi için ücret almayan ailelere; sadece kışın yakacak olarak kullandıkları çubuklar kalır, kendi ihtiyaçlarından fazla çubukları ise aileler satarak gelir elde ederlerdi.
Çubuklardan ayrılan kendir lifleri ambarlarda “mutaf” denilen kısa ve kalın sopalarla dövülür, sonra lifler bir iki metre uzunluğunda zırhlarda taranarak tel tel haline getirilir. Daha sonra kendir lifleri erkeklerin çalıştığı kendir atölyelerinde ustalıkla bükülerek iplik haline getirilir. Kendir liflerinin bükülerek ip haline getirilmesi, yaz geceleri serin havada yapılır. Güneşte sıcakta yapılan kendir, kuruyunca sağlam olmayıp kopacağından bu iş gece ve sabah saatlerinde yapılır. Geçmişte en sağlam ipler ve ip halatlar kendirden yapılırdı. Veyso Haydar, Kelekçi Mustafa, Çebik Mehemet, Camız Müslüm Birecik’te bilinen meşhur kendirci ustalarıydı. Kendir işleme ve ipe dönüştürme işlemi Birecik’in 1980 yılına kadar en önemli geçim kaynağıydı. Şimdi Fırat Nehri kenarındaki kendir atölyelerinin (burga) yerini apartmanlar almış ve bu meslekte tarihe karışmıştır.
