HARRAN’DA DÖVME GELENEĞİ
Dr. Öğr. Üyesi Ebru OKUTAN AKALIN
Harran Üniversitesi Güzel Sanatlar Fakültesi
Radyo Televizyon ve Sinema Bölümü
GİRİŞ
İnsan doğada olup bitenleri anlayabilmek için her zaman bir çaba harcamış ve kavrayamadıklarını sembollere dönüştürerek onlara somut bir anlam yüklemeye çalışmıştır. Toplumlar yazının ve modern dünyada iletişimi sağlayan teknolojinin varlığından çok önceleri işaretleri, resimleri ve sembolleri kullanarak kendilerini ifade etmiştir. Altında yatan anlamı merak ettiğimiz sorguladığımız sembol, simge ve şekiller; bazen mezar taşlarına, bazen mağara duvarlarına, tapınaklara ve bazen de vücuda ince ince nakşedilmiştir. Derinin altına işlenen tüm desenlere “dövme” denmektedir. Dövme dünyanın birçok yerinde farklı biçimlerde uygulanmaya devam etmektedir.
Bu araştırmada Şanlıurfa’nın, Harran ilçesinde görülen geleneksel dövmenin uygulanış biçimi, teknik özellikleri, semboller ve onlara yüklenen anlamların aktarılması amaçlanmıştır. Çalışmada veri elde etmek üzere nitel araştırma yönteminden yararlanılmıştır. Gözlem ve literatür taraması yapılmış, ulaşılabilinen dövmeli 14 kaynak kişinin fotoğrafları çekilmiştir. Veri elde etmek üzere 17 kişi ile derinlemesine görüşmeler yapılmıştır. Görüşmeler ses kayıt cihazı ile kayıt altına alınmıştır. Harran’da genellikle orta yaş üzeri kadın ve erkeklerde var olan geleneksel dövmeler gençler tarafından tercih edilmemekte bu nedenle giderek yok olan bir gelenek olarak karşımıza çıkmaktadır. Araştırma bu kültürün tümüyle yok olmadan önce yazılı ve görsel kaynaklarla geleceğe aktarımına katkı sağlamak açısından önem taşımaktadır. Çalışmanın sonucunda dövmenin yörede uygulanışının başlıca nedenleri arasında; süslenmek, güzelleşmek, nazardan ve hastalıklardan korunmak, iyileşmek, aşiretlere özgü bir tür kimlik işareti, doğurganlığı arttırmak, şans, bolluk ve bereket getirmesi olduğu görülmüştür.
Dövme, bir boya maddesinin belirli bir teknikle alt deri yüzeyine kadar işlenmesidir (Emekçi, 2012:9). Dünyanın çeşitli yerlerinde farklı tekniklerle uygulanan dövmenin, yapımı esnasında is, çivit, bitki özleri, kına, safran, süt gibi birçok farklı malzeme kullanılmaktadır. Bu malzemeler deride iğne ve benzeri delici araçlar yardımıyla oluşturulan ince yarıkların içine işlenmekte ve bir takım kalıcı desenler oluşturulmaktadır (Kayser, 2010).
Anadolu Türkçesinde “dövme” sözcüğü “vücut dövdürtme” eylemine karşılık gelen “dövmek” ad eylem halinden türetilmiştir. Dolayısıyla isim olarak kullanıldığında “dövme”; aynı zamanda bir eylemi de içermesi nedeniyle, bir anlamda “damga”; daha dar anlamda ise “vücut damgası” anlamı taşımaktadır. “Dövün”, “döğün”, “döğme” olarak da bilinen dövmenin Batı dillerindeki karşılığı olan “Tattoo” ise Tahiti dilinde büyük bir olasılıkla dövme yaparken çıkartılan ritmik “çakma”, “vurma” ya da “dövme” sesinin yankısı olan “ta-tatu” sözcüğünden türemiştir. Arapçada “dövme”, “iğne ve siyah bir tozla vücudun üzerine yapılan şekil” anlamına gelen “veşm”, “vişâm” ya da “vuşûm” kelimeleriyle ifade edilirken aynı zamanda Doğu ve Güneydoğu Anadolu Bölgesi’nde dövmeye karşılık “dağ”, “dak” ya da “dek” sözcükleri kullanılmaktadır (Öncül, 2012:10; Hazar, 2007:353; Çerikan, Alanko 2016:166). “Dek” Güneydoğu Anadolu Bölgesinde “dövme” sözcüğünün karşılığı olarak halen yaygın bir biçimde kullanılmaya devam etmektedir (Abiç, 2011:18).
XVI. asırda Osmanlı İmparatorluğu’nda varlığını gördüğümüz dövme geleneği XVII. Yüzyılda Cezayirli gemiciler aracılığıyla Osmanlı denizcileri arasında da yaygınlaşmaya başlamış ve özellikle yeniçerilerce bağlı bulundukları “orta”yı simgelemek amacıyla yapılmaya başlanmıştır. Bu geleneğin Yeniçeri Ocağının kapatılmasına kadar sürdürüldüğü ifade edilmiştir (Öncül, 2007).
Günümüzde Türkiye sınırları içinde dövme; Türkmen, Kürt, Arap ve göçebe (Karaçi) topluluklarında yoğunlaşmak üzere Adana, Adıyaman, Ağrı, Batman, Çankırı, Yozgat, Diyarbakır, Hatay, Kahramanmaraş, Konya, Niğde, Nevşehir, Mersin, Mardin, Şanlıurfa, Van olmak üzere 40 yaş üstündeki kadın ve erkeklerde görülmektedir. Fırat ve Dicle nehirlerinin arasında kalan yerleşim bölgesi olan Mezopotamya birçok kültürün beşiği olmakla birlikte Türkiye’de geleneksel dövmenin en yoğun uygulandığı ve günümüze kadar örneklerini görebileceğimiz yerdir. Güneydoğu Anadolu Bölgesi dışında, İç Anadolu’da, Doğu Anadolu’da, Akdeniz’de çok farklı folklorik özelliklere bağlı olarak geleneksel dövme yapılmaktadır (Serdaroğlu, 2013).
HARRAN HAKKINDA
Şanlıurfa’nın 44 km. güney doğusunda bulunan tarihi kent Harran, kendi adıyla anılan ovanın merkezinde kurulmuştur. Kentin kuruluşuyla ilgili yaygın olarak dile getirilen ilk rivayet “Tufan’dan” sonra ilk kurulan kentlerden birisi olduğu yolundadır. İkinci rivayet ise Nuh Peygamber’in torunlarından Kaynan veya İbrahim Peygamber’in kardeşi Ârân tarafından kurulduğu yönünde olmuştur (Tevrat, Tekvin, bab XI, s. 31). Harran adı Tevrat’ta İbrahim Peygamber ile ilgili olarak sık sık geçmektedir. Aynı zamanda Hz. İbrahim’in aşiretiyle birlikte Ur’dan Harran’a geldiği ve oturduğu belirtilmektedir. Bu nedenle Harran, aynı zamanda “İbrahim’in şehri” olarak kabul edilmektedir. Tarihin en eski devirlerinden beri büyük bir ticaret merkezi olan ilçe; Mezopotamya’dan gelip batı, kuzey ve güneye doğru giden yolların geçtiği stratejik bir bölgede yer almış bu nedenle tarihin ilk devirlerinden itibaren birçok medeniyete ve kültüre beşiklik yapmıştır (Green, 1992:19, Freely, 2002:375).
Bugün ovada yerleşik olarak yaşayan ve çoğunluğu Arap aşiretlerinden oluşan nüfus Türkiye-Suriye sınırının belirlenmesinden önceki tarihlerde geniş alanlarda göçer aşiretler olarak yaşamışlardır (Menteş, 2011). Kış aylarında Harran ve çevresine gelen bu göçer aşiretler Tanzimat fermanıyla yürürlüğe giren 1858 tarihli “Arazi Kanunnamesi” ile bibirlikte bölgede özel mülkiyete dayalı arazi alışverişlerine başlamış, aşiret reisleri ve aileleri bu çerçevede toprak sahibi olmuşlardır. Cumhuriyet döneminde ovanın kuzeyinden Türkiye-Suriye sınırının çizilmesi göçer aşiretlerin yerleşik yaşama geçmelerini hızlandırmış, bölgede köyleşme ve kentleşme süreci ile hızlı dönüşümler gerçekleşmiştir (Menteş,2011).
HARRAN’DA DÖVME GELENEĞİ
Dövme Türkiye’de Anadolu’nun çeşitli yerlerinde ve özellikle Güneydoğu Anadolu Bölgesi’nde bir yaşlı adeti olarak devam etmektedir (Hazar, 2010). Güneydoğu Anadolu Bölgesi’nde görülen dövme, malzemesi ve uygulanış biçimi bakımından kendine has birtakım özelliklere sahiptir.
Bu çalışmayla Türkiye’nin çeşitli illerinde görülen bu dövme geleneğinin izleri Şanlıurfa’nın Harran ilçesinde araştırılmıştır. 14 dövmeli kişi fotoğraflanmış, toplam 17 kişiyle derinlemesine görüşmeler yapılmış; dövmenin tanımı, tarihçesi, uygulanış tekniği ve sembollerin anlamları üzerine elde edilen veriler aktarılmıştır.
Harran’da Dövme Kavramı ve Tarihçesi
Harran’da dövmeye karşılık dek, dak, ves’m ve veş’m kelimeleri kullanılmaktadır. Görüşmeler sırasında Ves’m kelimesinin daha ziyade hayvanların cildi üzerine kime ait olduğunu göstermek amacıyla yapılan damgalar için kullanıldığı, “dek”in ise insan bedenlerine yapılan dövmeler için kullanıldığı belirtilmiştir. Dövme yapan erkeğe “dekkak” kadına “dekkake” denmektedir (G2).
Araştırma sürecinde yapılan literatür taramasında dövmenin Harran’a gelişi ile ilgili yazılı hiçbir bilgiye ulaşılamamıştır. Bu konuda veri elde etmek üzere görüşmecilere sorular sorulmuş ancak dövme yaptıran kişilerin konu hakkında bilgisi olmadığı görülmüştür. G1 dövmenin Harran’da yaşayan Araplara ait bir gelenek olmadığını Karaçi denilen göçerlerden öğrendiklerini: “Biz küçükken karaçılar köye gelir, yiyecek, içecek, giysi karşılığında dövme yaparlardı. Biz de onlardan görüp öğrendik.” (G1) ifadeleriyle anlatmıştır.
Harran eski Belediye Başkanı İbrahim Özyavuz, yapılan görüşmede dövmenin aşiretleri tanıtan bir işaret olduğuna dair ilginç bilgiler aktarmıştır: “Dedem anlatırdı. Dövme geçmişte çöl kanunlarının geçerli olduğu zamanlarda uzun göç yürüyüşlerinde kaybolma durumunda bir işaret olsun diye yapılırmış. O zaman bir adam çölde kaybolduğunda başına her şey gelebilirmiş. Bu yüzden her aşiretin bir işareti varmış. Eğer dövmesi olursa o adamın hangi aşirete bağlı olduğu belli olurmuş. Yani tehlikelerden korunmak için yapılırmış diyebiliriz.” (K.K.1).
Dövmenin bir aşiret işareti olarak kullanıldığı ve bölgeye de göçer aşiretler tarafından bu şekilde geldiğini doğrulayan tek bir görüşmeci daha olmuştur ancak o kişi de bunu büyüklerinden duyduğunu söylemiştir (G6).
Dövmenin Uygulanış Tekniği
Harran’da araştırma yapıldığı dönemde dövmenin uygulanışı hakkında bilgi edinmek üzere ulaşılabilinen tek dövme uygulayıcısı ile görüşme imkânı bulunmuştur. 2019 yılında 85 yaşında yaşamını kaybeden dekkake Şaha Özyavuz dövmenin yörede uygulanış ile ilgili bilgileri şöyle aktarmıştır; “Dövme uygulanmadan önce kız çocuğu doğuran annenin sütü ile is ve hayvan ödünü karıştırarak malzemeyi hazırlarız. Malzemeleri karıştırdıktan sonra en azından bir gün bekletiriz. Bu, karışımın tutması için gereklidir. Hazırlanan sıvıya etrafı iple bağlı 3 veya 5 iğne batırılıp çıkararak dövmeye başlarız. İstenilen şekli iğne ile döverek veririz. Uygulamanın yapıldığı alan kanar, yara olur, kabuk bağlar ve yara kapandıktan sonra şekil meydana çıkar. Şeklin ortaya çıkması bazen bir ayı bulur.” (K.K.2).
Görüşmecinin aktardığı bilgilerden uygulama öncesi hazırlanan karışımda kız çocuğu doğuran annenin sütünün kullanılması ilginç bulunmuştur. Bu nedenle görüşmeciye bunun sebebini anlamaya yönelik bir soru sorulmuştur. Dekkake’ye göre uygulama malzemesi olarak kız çocuğu doğuran annenin sütünün kullanılması dövmenin daha iyi tutmasını ve renginin açık mavi göze hitap eden bir tonda olmasını sağlamaktadır. Harran’da uzun yıllar dövme uygulayan dekkake tecrübeleri doğrultusunda erkek emziren annenin sütü ile yaptığı dövmelerin renginin daha koyu mavi olduğunu ve estetik görünmediğini söylemiştir (K.K.2).
Dövmeyi bir süs olarak gören görüşmeci kadınların ortak fikrine göre uygulamayı görsel olarak güzel hale getiren etkenlerin en önemlileri; rengi ve sembollerin iyi çizilmiş olmasıdır. Bu noktada dekkak veya dekkakenin ustalığı ön plana çıkmaktadır. G6 dövmenin yaygın olarak uygulandığı dönemlerde kadınlar arasında ün salmış iyi bir dekkakeye dövme yaptırmanın neredeyse bir yarış haline geldiğini belirtmiştir. Bir görüşmeci uygulamada ustalığın önemini bir çocukluk anısı ile şöyle aktarmıştır: “Eskiden köye gelip yiyecek içecek karşılığı dövme yapan karaçılar (göçerler) çok iyi dövme yaparlardı. Bir arkadaşım genç kızken ailesinden gizli evden gidip onlara dövme yaptırmıştı. Bu yüzden günlerce babası onunla konuşmamıştı.” (G6).
Harran’da Dövmenin Yapılış Amaçları
Dövme ister modern ister geleneksel yöntemlerle olsun temelde kişinin kişisel duygu ve düşünce dünyasının bir yansıması olarak karşımıza çıkmaktadır. Kişi kendi anlam kalıplarını, değer yargılarını ifade etmek ve bunları çevresiyle paylaşmak amacıyla dövme yaptırmaktadır. Harran’da yapılan bu araştırmada yapılan görüşmelerden elde edilen veriler değerlendirildiğinde dövmenin yapılış nedenleri arasında süslenmenin, güzelleşmenin, nazardan ve hastalıklardan korunmanın, sağlığa kavuşmanın, aşiretlere özgü bir tür kimlik işareti oluşunun, doğurganlığı arttırmanın, şansın, bolluk ve bereketin ön plana çıktığı görülmüştür. Bu nedenle çalışmadan elde edilen bulgular ve bunlara yönelik örnek fotoğraflar bu başlıklar altında aktarılmıştır.
1) Süslenmek ve Güzelleşmek
Harran’da görüşülen kadın kaynak kişilerin büyük bir çoğunluğu dövmenin kendileri için en büyük anlamının süs olduğunu dile getirmiştir. Eskiden süsü yani dövmesi olmayan kızın evlenemeyeceğini, erkeklerin dövmesiz kızı beğenmediğini, bu nedenle evlenmeden önce mutlaka dövme yapıldığını belirtmişlerdir.
“Eskiden makyaj ve takı olmadığı için kocamız bizi beğensin, sevsin diye dövme yapardık, şimdi her şey var, dövmeye gerek yok.” (G11). İfadelerini kullanarak geçmişte dövmenin güzel görünmek için ne kadar önemli olduğunu göstermiştir
Görüşmeci kadınlar genellikle yüz, el, kol, ayak bileği, avuç içi, göbek çevresi ve göğsünde dövme yaptırmayı tercih etmiştir. Yoğunlukla ceylan, tarak, ay, yıldız, güneş, çiçek, kırkayak şekillerin yanı sıra çeşitli yerlerde farklı gerekçelerle noktaların kullanıldığı görülmüştür. G8 alt dudağının üstünde ve çevresinde var olan dövmelerin bir kısmı makyaj mahiyeti taşıdığını belirtmiştir.
Fotoğraf 1
Görüşmeci kadınlarda alt dudağında dövmesi bulunan G10 bunun adının “redhamiyet” olduğunu ve bu dövme ile ilgili hikâyeyi şöyle aktarmıştır: “Hz. Fatıma’nın kölesi ona âşık olur ve onu zorla dudağından öper, tam bu sırada Allah tarafından helal kılınsın diye alt dudağı dövmelenir. Onun hatırasına da Arap kadınlar bu dövmeyi yaparlar” (G10).
Görüşleri alınan G12, G13, G1 kaynak kişileri de bu hikâyeyi doğrulamıştır. Bu hikâye doğrultusunda onlara göre tek helal dövme de alt dudaktaki redhamiyettir (G1, G12, G13).
Resim 2, 3 ve 4’te çene üzerinde görülen çiçek, daire tarak gibi karışık bir şekilde çizilmiş sembollerinin sadece süslenmek ve güzelleşmek için yapıldığı belirtilmiştir (G1, G10, G12, G13).
Fotoğraf 2
Fotoğraf 3
Fotoğraf 4
Fotoğraf 5
2) Bolluk ve Bereket
Avuç içinde noktalar halinde görülen dövme ile ilgili olarak güzel yemekler yapmak, yapılan yemeğin bereketini arttırmak, yörede yaygın olarak bilinen elle yoğrulan çiğköfteye lezzet katmak gibi nedenler gösterilmiştir.
“Ben evlenmeden önce annem yaptığım yemek lezzetli ve bereketli olsun diye avucumun içine bu dövmeyi yaptı. Şimdi çok güzel çiğköfte yaparım. Elim lezzetlidir. Çiğköftemi yiyen herkes çok beğenir.” (G4). demiştir.
Fotoğraf 6
Fotoğraf 7
3) Nazardan ve Kötülüklerden Korunmak
Yüzde görülen bir nokta şeklinde dövme ile sadece bakan gözün dikkatini oraya verip nazardan korunmasının amaçlanıldığı, bunun genelde beyaz tenli ve güzel olduğu düşünülen kız çocuklarına yapıldığı söylenmiştir (G7).
Fotoğraf 8
Bölgede evli kadınların en büyük korkusu olan ikinci eş yani kumanın eve getirilmesidir. Bu nedenle kadın görüşmecilerden G8 ayak bileğindeki dövmeyi üzerine kuma gelmesini istemediği bu felaketten korunmak için yaptırdığını ifade etmiştir (G8).
4) Kumadan Korunmak İçin Ayak Bileğine yapılan dövme
G5 adlı görüşmeci kolunun iç kısmındaki bulunan dövmeyi sevgilisi yani kocasının rahat yatması için yaptığını belirtmiştir (G11).
5) Sağlık, Sıhhat ve Tanınmak
Araştırma sürecinde dövmenin yapılış amacına yönelik elde edilen önemli verilerden birisi hastalıklardan korunmak ve sağlığa kavuşmak için yapılması olmuştur. G2, kolunda var olan dövmenin tedavi amaçlı olduğunu dile getirirken şu ifadeleri kullanmıştır:
“Yıllarca kolumda şiddetli ağrılar vardı, ağrıdan geceleri uyuyamıyordum. Soğuk girmişti. Koluma bu dövmeleri yaptırdım ve ağrılarım geçti.” (G2). Aynı görüşmeci şakaklara yapılan dövmenin de baş ağrısına iyi geldiğini belirtmiştir.
Fotoğraf 9
Fotoğraf 10
Fotoğraf 11
Sağlık için yapılan en önemli dövme ise üçlü düğme ya da Vesm’el Beggar adıyla bilinen dövmedir. Ves’m-el Beggar görüntü olarak burun ucu çene ve her iki yanakta bulunan bir nokta veya yüzde yer alan tek bir nokta şeklinde yapılan dövmedir. Yapılış amacına yönelik iki farklı görüş vardır. Bunlardan birisi bir ailede arka arkaya çocuk ölümleri yaşandığında doğan çocukları ölümden koruması diğeri ise tanınmak ve bilinmek için yapılmasıdır.
Yüzünde Ves’m-el Beggar bulunan ve fotoğrafının çekilmesine izin vermeyen G5 adlı görüşmeci “Benden önce 5 kardeşim ölmüş ve bana yapılan bu dövmeyle ben yaşamışım ve benden sonrakiler de…” (G5). Ancak Fotoğraf 12, 13,14 ve 15’de görülen kişilerde koruma amaçlı yapılan Ves’m-el Beggar’ı görmek mümkündür. Bu kişilere doğar doğmaz aileleri tarafından hastalıktan ve ölümden korunmaları için Ves’m- el Beggar yapılmıştır (Fotoğraf 12, 13, 14, 15). Resimlerde yer alan kişilerin yüzlerinde çene, burun ucu ve bir yanakta bulunan tek nokta şeklinde dövme olan Ves’m-el Beggar görülmektedir.
Fotoğraf 12
Fotoğraf 13
Fotoğraf 14
Fotoğraf 15
Erkek kaynak kişilerden biri; burun ucu, yanak ve çenesinde var olan birer nokta halinde dövmesi için “Askerde veya harpte ölürsem ailem tarafından kolay bulunabileyim diye yapılmış.” (G3) demiştir. Bu dövmeye Ves’m-el Beggar dendiğini eklemiştir (Fotoğraf 16).
Harran eski Belediye Başkanı Ves’m-el Beggar adlı dövmenin bir kimlik kartı gibi kullanılmasını; “Bu çöl kanunlarının geçerli olduğu zamandan kalma bir adettir. O zamanlar her aşiretin kendine ait bir işareti varmış. Şimdiki gibi kimlik belgesi olmadığından hem korunmak hem de tanınmak amacıyla yapılırmış. Bu adet kalkalı çok oldu. Bizler bunu çocukken şimdi hayatta olmayan yaşlılarımızdan dinledik, öğrendik.” sözleriyle geçmişte kalan bir eski adet olarak aktarmıştır (K.K.1).
DEĞERLENDİRME
Tarihi boyunca birçok önemli uygarlığa ev sahipliği yapmış olan Harran, Arap kültürünün zenginliklerini 639 yılından bugüne kadar taşımıştır. Bölgede yaşayan Araplar yüzlerce yıl göçer halinde yaşamış daha sonraları toprak sahibi olmanın getirdiği aidiyet duygusuyla bölgedeki yerleşik yaşamlarına geçmişlerdir. Bugün yörede yaşayan Araplarda neredeyse sadece 40 yaş üzerinde görülen dövmeler geçmişte bir nevi kimlik görevi görmüş göçer kabilelerin aralarında sözsüz bir iletişim aracı olmuştur.
Bu çalışmayla çeşitli sembollerin bedene nakşedilmesi ile oluşan bu değerli geleneğin izleri Harran’da araştırılmış; elde edilen veriler doğrultusunda ilçede görülen dövmenin tanımı, tarihçesi, uygulanış tekniği ve yapılış amaçları aktarılmıştır. Çalışmada bölgede dövmenin yapılış nedenleri arasında süslenmenin, güzelleşmenin, nazardan ve hastalıklardan korunmanın, sağlığa kavuşmanın, aşiretlere özgü bir tür kimlik işareti oluşunun, doğurganlığı arttırmanın, şansın, bolluk ve bereketin ön plana çıktığı görülmüştür. Yapılan literatür taramasında Harran’da dövme geleneğine dair hiçbir yazılı çalışmaya rastlanmamıştır. Araştırma, Harran’da gençler tarafından tercih edilmemesi nedeniyle giderek yok olan geleneğe dair bilgilerin kayıt altına alınmasını sağlaması bakımından önemli bulunmuştur.
Fotoğraf 16
KAYNAKÇA
Andaç Şahin, Ö. (2007). Gaziantep’te Yaşayan Barak Türkmenlerinin İnanç, Adet ve Geleneklerinin Dinler Tarihi Açısından Değerlendirilmesi, Kayseri Erciyes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Yüksek Lisans Tezi
Çerikan, Fidan Uğur., Alanko, Mehmet Rıza. (2016) “Dövme’nin Çeşitli Dillerdeki Etimolojisi Ve Kısa Tarihçesi” Pamukkale Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, Sayı: 166, ss. 166-193.
Çerikan, Uğur., F., Alanko M. R., Öncül, K., (2012). Kültürümüzde Dövme Geleneği, Kafkas Üniversitesi Türk Halkbilimi Uygulama ve Araştırma Merkezi Yayınları, Kars.
Develioğlu, F. (1993). Osmanlıca-Türkçe Ansiklopedik Lugat, Aydın Kitabevi Yayınları, Ankara, ss: 1195, 1149).
Emekçi, V. (2012). A’dan Z’ye Dövme Sanatı, İkinci Adam Yayınları, İstanbul
Freely, J. (2002). “Urfa ve Harran Seyyahları”, Uygarlıklar Kapısı Urfa, YKY: İstanbul, ss. 375-393
Green, T. (1992), The City Moon God, Leiden.
Hazar, M. (2006). Mardin “Kızıltepe-Bozhöyük” Yöresinde Beden İşaretleri, AKADER, Sosyal Bilimler Araştırma Dergisi, Sayı: 8, s. 293-305.
Kayser, A. (2010). Vücut Dövmelerinin Adli Bilimler Açısından Değerlendirilmesi, İstanbul Üniversitesi Adli Tıp Enstitüsü Sosyal Bilimler Anabilim Dalı Yüksek Lisans Tezi.
Menteş, A. (2011). Harran Ovasının Toplumsal Yapısı ve Aşiretleri, Harran Üniversitesi Fen- Edebiyat Fakültesi Tarih Bölümü Bitirme Tezi, Şanlıurfa.
Öncül, K. (2007). Süremsel ve Anlamsal Boyutta Dövmenin Kültürümüzdeki Değişimi, Marmara Üniversitesi Türkiyat Araştırma ve Uygulama Merkezi, Türk Kültüründe Beden Sempozyumu bildiri.
Bakır, İ. (Yönetmen) Beden Ayetleri, 2004, [Belgesel Film] Ada Yapım.
Sezen, M. (Yapımcı, Yönetmen) Dövme’nin Dili. 2012. [Belgesel Film]
Web Kaynakları
Akgün, Karatay, Baran, Yılmaz, Dövme Sunuş Teknikleri, 2018 http://kisi.deu.edu.tr/serpil .kestane/D%c3%b6vme.pdf Erişim; 12.04.2019
http://tattooturkiye.com/islam-dininde-dovme/
http://tattooturkiye.com/dinlerde-dovme/
Çoruhlu, Y., (2015). Tendeki desen dövme. National Geographic Türkiye, Subat Sayısı, İstanbul.http://www.nationalgeographic.com.tr/makale/subat_2015/dovme-tendeki-desen/2391, Erişim: 12.10.2019
Gibbens, 2018, “Earliest Ancient Egyptian Tatoos Found On Mummies” Erişim; 24.10.2019
Mursell, 2017, “Resarch: Maya Tattoos” Erişim; 11.03. 2018
Zink, 2018, “Possible evidence for care and treatment in the Tyrolean Iceman” Erişim; 17.09.2019.
Kaynak Kişiler
K.K.1: İbrahim Özyavuz, Kişisel Görüşme, 06.09.2016
K.K.2: Şaha Özyavuz, Kişisel Görüşme, 09.09.2016
G1: Kişisel Görüşme 09.09.2016
G2: Kişisel Görüşme 09. 09. 2016
G3: Kişisel Görüşme 09.09.2016
G4: Kişisel Görüşme 10.09.2016
G5: Kişisel Görüşme 10.09.2016
G6: Kişisel Görüşme 10.09.2016
G7: Kişisel Görüşme 10.09.2016
G8: Kişisel Görüşme 11.09.2016
G9: Kişisel Görüşme 11.09.2016
G10: Kişisel Görüşme 11.09.2016
G11: Kişisel Görüşme 11.09.2016
G12: Kişisel Görüşme 12.09. 2016
G13: Kişisel Görüşme 12.09. 2016
G14: Kişisel Görüşme 12.09. 2016
G15: Kişisel Görüşme 12.09. 2016
