S. Sabri KÜRKÇÜOĞLU
Em. Öğretim Görevlisi
Kültürel Miras Araştırmacısı
Dr. A. Cihat KÜRKÇÜOĞLU
Emekli Öğretim Üyesi
Sanat Tarihçi
BIÇAKÇILIK
Şanlıurfa’da bıçakçılık sanatını icra eden esnaf, Çadırcı Pazarı’nın kuzeybatı köşesinde yer alan “Bıçakçı Pazarı” denilen yerde faaliyetlerini sürdürmektedir.
Bıçakçılık, yalnızca bir meslek değil, aynı zamanda incelik ve ustalık gerektiren bir sanat dalıdır. Sıcak demircilik, ince tesviyecilik ve kuyumculuk gibi farklı zanaat dallarıyla iç içe geçmiş bu meslek, büyük bir titizlik ve ustalık gerektirir. Sıcak demircilik aşamasında bıçak, ocakta tavlanıp dövülerek şekillendirilir. Ardından, yüzeyinin düzeltilmesi ve parlatılması aşaması ince tesviyeciliğin alanına girer. Sap ve kın üzerine işlenen desenler ise eğer gümüş savat ile işlenirse kuyumculukla doğrudan bağlantılı hale gelir. Böylece bıçakçılık, yalnızca işlevsel bir araç üretmekle kalmaz, aynı zamanda estetik ve geleneksel zanaatın bir yansıması olarak önemli bir sanat dalı hâline gelir.
Bıçakçılıkta Kullanılan Aletler
Örs: Üzerinde işlem yapmak için kullanılan bir âlettir. Örsler genellikle çelikten yapılır ve altlık malzeme olarak ceviz ağacı tercih edilir.
Çekiç: Çelikten yapılır. Bıçakçılıkta parçayı tavlayıp dövmek suretiyle, şekillendirmeye yarayan bir alettir. Çekiç sapları gürgen ağacından yapılır
Keski Kalemi: Keski takım çeliklerinden yapılır. Ayrıca vanadyumlu çeliklerden de yapılır. Keski ile bıçak şekillendirirken, fazlalıkları alınır.
Makas: İnce lama, sac gibi madensel parçaları, bilhassa boyları uzun olduğu zaman, kesme işlemi makas ile yapılır. Bıçak yapılacak çelik ebadına göre kesildikten sonra elde edilen çubuk, ocağa sokularak şekillendirilir.
89) Bıçakçı Pazarı
Bıçak İmalinde Kalıp: Bıçakçılıkta kalıp, seri halinde imalatta çelik çubukları makas ve keski ile kesmekten kurtarmak için yapılır. Çeşitli tip bıçaklar için ayrı ayrı kalıplar bıçak imalathanelerinde kullanılır. Arzu edilen şekle göre modelden biraz ölçüleri fazla olmak üzere (tavlama, eğeleme, taşlama payı) kalıp hazırlanır.
90) Bıçakçı Pazarı ustalarından Osman Pak-2025
Kollu Demir Testeresi: Makasla kesilemeyen kalın çelik çubuklar ile bıçak namlusunu sapına sabitleyen perçin çivisini istenilen boyda kesmek için de kollu testere kullanılır.
Ağaç Testeresi: Ağaç, boynuz, mika vb bıçak saplarını kesmek için ağaç testeresi kullanılır.
Mengene: ekseriyetle ayaklı demirci mengeneleri kullanılır. Bıçak mengeneye bağlanarak eğeleme, saplarını törpü ile törpüleme, perçinleri kesme gibi işlemler yapılır.
Eğe: Eğeler, bıçak yüzeyinden talaş-çapak almak için kullanılır.
Kıskaç: Bıçakçılıkta taslak halindeki parçayı ocağa sokup tavlamak, üzerinde çekiç ile işlem yapabilmek için parçayı tutmada kullanılır
Matkap: Perçin deliklerinin delinmesinde kullanılır.
Çark: Çarklar ince ve kaba olur.
Bıçağın Hazırlanması
Bıçak yapımında geçmişte tren yollarına döşenen raylar kullanılmıştır. Ray demirlerinin kullanılma sebebi bu rayların üretiminde kullanılan demirin kaliteli olması ve daha keskin bıçaklar elde edilebilmesidir. Günümüzde ise çelik şeritler kullanılmaktadır. Bıçak yapılacak çelik fabrikadan plâka halinde gelir. Plâka halindeki çelik ya makasla bıçağın kaba taslak boyutlarına uygun vaziyete getirilir veya plâka çubuklar halinde kesilip bıçak için kullanılan kalıplara göre keserek bıçağın boyutları oluşturulur. Bıçak yapılacak çelik kesilmiş vaziyette ocakta önce dövülerek ebatlanır. Sonra bıçak tam şeklini alıncaya kadar taşla veya eğe ile şekillendirilir, ocağa sokularak ısıtılan çeliği sertleştirmek için su verilir. Bıçakların çelik veya demir olan kısmına “namlu” denilmektedir. Bıçak ustaları, çelikten işledikleri bıçakları farklı boyutlarda şekillendirerek satışa sunarlar, ayrıca bıçak bileme (keskinleştirme), tamirat, sap değişimi, el işi cımbız ve dolma oyacağı yapımı gibi zanaatkârlık gerektiren hizmetler de vermektedirler. Müşteriler, genellikle kurban hazırlığı kapsamında bıçaklarını bileme işlemi için getirdiklerinde, aynı zamanda yeni ve kaliteli bıçaklar da satın alırlar.
91) Bıçakçı ustalarından Mustafa Kamacı-2025
Bıçaklar; kasap bıçağı, kıyma bıçağı, şef bıçağı, eğri bağ bıçağı, maskot bıçağı, cep bıçağı, ges boy bıçak, orta boy bıçak, kurban bıçağı, meyve bıçağı gibi bıçak çeşitleri üretilmektedir. Hançer, kasatura ve pala da bıçakçı ustalarının yaptığı ürünlerdendir. Ayrıca üretilen bıçakları kapanır ve kapanmaz olarak ikiye ayırmak da mümkündür. Eskiden müşterinin sipariş vermiş olduğu bıçaklar yapılırdı. Günümüzde ise daha ziyade imalâthanelerde yapılan bıçaklar dükkânlarda satılmaktadır.
Bıçak Üzerine Motif İşleme
Bıçağın yüzeyine yazı veya çiçek desenleri işlemek için önce bıçak hafifçe ısıtılır. Asidin etkisini sınırlamak amacıyla yazı veya desenin uygulanacağı bölgeye ince bir tabaka bal mumu sürülür. Daha sonra, sivri uçlu bir çizecek ile mum kaplı yüzey üzerine istenilen desen veya yazı dikkatle işlenir. Kezzabın (nitrik asit) etkisini artırmak ve sıvının kontrolsüz yayılmasını önlemek için, yazılan bölgeye bir miktar tuz serpilir. Ardından, bıçağın yüzeyine kezzap dökülerek çeliğin yüzeyi yedirilir. Bu işlem tamamlandıktan sonra bıçak 4-5 saat bekletilir. Son aşamada, bıçak sıcak suya batırılarak üzerindeki kalıntılar temizlenir ve motifin net bir şekilde ortaya çıkması sağlanır. Bu geleneksel teknik, bıçağın estetik görünümünü güçlendiren, ustalık ve sanat formudur.
Bıçak Sapları
Bıçak sapları; boynuz, kemik, ağaç ve maden gibi farklı malzemelerden üretilmektedir. Günümüzde ağaç ve boynuz saplı bıçak üretimi azalmış ağırlık olarak plastik ve fiber saplar kullanılmaya başlanmıştır.
Boynuz Saplar: Camız, koç ve keçi boynuzlarından üretilen bu saplar, dayanıklı ve estetik görünümleriyle öne çıkar. Parlatma işlemi sırasında eğe ve taş izlerini gidermek için çelik testere parçalarından yapılan sistire ile kazınır. Daha sonra kömür tozu veya zeytinyağı sürülmüş bir keçe ile cilalanır ya da polisaj fırçasına ala sabunu eklenerek parlatılır.
Kemik Saplar: Bıçak saplarında tercih edilen kemik türleri, sığır ve deve ayağının aşığıdır. Kemik, testere ile ikiye bölünerek eğe yardımıyla düzeltilir, ardından bıçağın sap kısmına çivilenir. İnce eğe ile tekrar şekillendirilir, zımparalanır ve talaşı sürtülerek doğal bir parlaklık elde edilir.
Ağaç Saplar: Genellikle gürgen ağacından yapılır, hafif olması amacıyla söğüt ağacı da tercih edilir. Ağaç, uygun ölçülerde kesildikten sonra ortadan yarılır ve bıçağın sap kısmı yerleştirilir, iki veya üç çivi ile sabitlendikten sonra eğelenir, zımpara taşı ile temizlenir ve cilalanarak kullanıma hazır hale getirilir.
Maden Saplar: Alüminyum, tutya ve pirinç gibi metallerden yapılan saplar, dayanıklılıkları sayesinde tercih edilir. Üretim sürecinde, eritilmiş metal kalıba dökülerek şekillendirilir ya da sac levhaları uygun ölçülerde kesilip preste biçimlendirilerek parçalar bıçağın sap kısmına yerleştirilecek şekilde kaynaklanır, ardından içi macun veya kurşun ile doldurularak sağlamlaştırılır. Son olarak, yüzeye nikelaj işlemi uygulanarak paslanmaya karşı korunur.
Şanlıurfa’da Bıçakçı Ustaları
Şanlıurfa’da Eski ustalardan Hacı Mehmet Abacı ve Mustafa Abacı’dan sonra yeni kuşaktan Ramazan Abacı mesleğe devam etmekte. Hüseyin Nacaroğlu, dedesinden kalan ve 1935 yılından beri faaliyet gösteren dükkânında, babasının ardından üçüncü kuşak olarak 25 yıldır bıçakçılık mesleğini sürdürüyor. Aynı şekilde, Osman Pak da 1970 yılından bu yana bıçakçılık yaparak mesleğin geleneğini devam ettiriyor. Adnan Pak ise 2010 yılından beri bu mesleği sürdürüyor. Mehmet Kamacı ve Mustafa Kamacı da uzun yıllardan beri bu mesleği yapıyorlar. Adülkadir Alkanat, Şükrü Baş ve Tuncay Baş Ustalar da çarşıda geleneksel bıçakçılığı yaşatarak bu zanaatı gelecek nesillere aktarmakta faaliyetlerine devam etmekteler.
92) Bıçakçı ustalarından Hüseyin Nacaroğlu-2025
Diğer geleneksel mesleklerde olduğu gibi, bıçakçılıkta da çırak yetişmemesi sebebiyle bu zanaat giderek yok olma tehlikesiyle karşı karşıyadır. Geçmişte bıçakçı pazarında çok sayıda esnaf bıçak imalatıyla uğraşırken, günümüzde yalnızca 6-7 esnaf bu geleneği devam ettirmektedir. Teknolojinin ilerlemesiyle birlikte bıçak üretimi fabrikasyon hâle gelmiş, marketlerde hazır bıçak satışları artmış ve el işçiliğine dayalı üretim giderek azalmıştır. Günümüz bıçak ustaları, Denizli, Bursa, Antakya, Kahramanmaraş, Gaziantep ve daha birçok şehirden hazır bıçak temin ederek ticaretlerini sürdürmektedir.
93) Bıçakçı ustalarından Abdülkadir Alkanat-2025
