S. Sabri KÜRKÇÜOĞLU
Em. Öğretim Görevlisi
Kültürel Miras Araştırmacısı
Dr. A. Cihat KÜRKÇÜOĞLU
Emekli Öğretim Üyesi
Sanat Tarihçi
BAĞLAMA (SAZ) YAPIMCILIĞI
Geleneksel halk müziği icrasında kullanılan ve Anadolu’nun her yöresinde çalınan en eski çalgılardan biri olan bağlama (saz) yüzlerce yıllık bir geçmişe sahiptir. Anadolu’da bağlamanın yaygın olarak kullanıldığı illerden biri de Şanlıurfa’dır. “Saz” kavramı çalgıların genel adı olsa da Şanlıurfa’da bağlama, “çöğür” ve “saz” olarak isimlendirilmektedir. Sıra gecelerinde, düğünlerde ve farklı ortamlarda icra edilen, ayrıca âşıklık geleneğinin eşlik çalgısı olan bağlama sözlü kültürün aktarılmasında da önemli bir araçtır. Meydan, divan, tanbura, çöğür ve cura bağlama çeşitleridir. Anadolu’da değişik tekniklerle çalınan bağlama hem mızrap hem de parmak vurma tekniği (şelpe) ile çalınabilmektedir. “Düzen” diye tabir edilen farklı akort biçimleri bulunmaktadır.
Şanlıurfa’da bağlama yapımcılığı genel olarak usta-çırak ilişkisi ile sürdürülmektedir. Şanlıurfa’da eski ustalar geleneksel yöntemlerle yaptıkları bağlamanın tekne formunda göz kararı ölçüler kullanırlar. Günümüzdeki bağlamalar ise belirli ölçüler kullanılarak üretilmektedir. Genellikle tekne boyunun 1/3’ü tekne boyuna eklenerek kol uzunluğu belirlenmektedir.
Bağlamada yapımında kullanılan ağaç malzemelerin bir kısmı dışarıdan (İstanbul veya İzmir) sağlamaktadır. Kullanılacak tüm ağaçların kuru olması gerekmektedir. Oyma tekne için genellikle dut ağacı veya kestane ağacı; bağlamanın sap kısmında genellikle akgürgen, dişbudak ve kelebek ağacı; tekne kapağı olarak ladin; burgular için abanoz, dişbudak, kelebek ve gül ağacı kullanmaktadır (K.K.12).
Bağlama Yapım Aşamaları
Makbul bağlamalar oyma olanlardır. Oyma bağlamaların teknesini ustalar genellikle kendileri yapmaktadırlar. İyi bir oyma bağlama için teknelerin çok iyi kuruması gerekir. Ağacın kuruma işlemi 3-4 yıl sürer veya fırınlama ile 1 yılda hazır hale gelir. Tekne, ağaç kütüğünün bütünü veya bir kısmının tek parça olarak oyulmasıyla yapılır. Oyma saz için 25-30 yıllık geniş ağaç gövdesi dörde bölünüp dört tekne çıkarılabilir. Gövde çok kalın değilse ikiye bölünerek de tekne yapılabilir. Oyma tekneler yekparedir ve iç yüzeyi sürekliliğe sahiptir. Oyma teknenin akustik karakterinin daha iyi olduğu düşüncesi hakimdir. Dut ağacı, sert lif yapısı ve iç kısmında dolaşan ses dalgalarının gözeneklere daha az temas etmesi sebebi ile naif ses tonuna daha rahat ulaşabilen özelliğinden dolayı bağlama yapımcıları tarafından çoğunlukla tercih edilmektedir.
Yaprak bağlamalarda tekne, ut ve tamburda olduğu gibi parçalar birleştirilmek suretiyle meydana getirilir. Yaprak tekne, ağacın uygun ölçülerde dilimlenip ütü yardımıyla şekillendirilmesinin ardından, parçaların bükülerek bir araya getirilip yapıştırılmasıyla oluşturulur. Yaprak teknelerin bütünselliği, formların düzgünlüğü ve yapıştırma işleminin hassaslığı ile belirlenir.
Bağlama yapımın aşamaları şu şekilde özetlenebilir: Teknenin oyulması, yaprak yapılıyorsa yaprakların kesilip birleştirilmesi, iç dış zımparalama, sap yeri delme (kurt ağzı), sap hazırlama ve takma, kapak hazırlama ve takma, iki alt bir üst eşik hazırlayıp takma, ince zımpara, vernik, cila, burgu, perde ve tel takılması. Genellikle teller üç sıra yedi telden oluşur, alt-üst tellere birer sırma tel takılır. Perdeler ayarlanırken 0.35-0.40 mm kalınlığında ince misina kullanılır ve elle bağlanır (K.K.12).
80) Bağlama yapım ustası Aziz Çekirge-1985
81) Bağlama yapım ustası Kalender Yorgun-2025
Geçmişten günümüze Şanlıurfa’da bilinen bağlama yapımcıları el sanatında becerikli ustalardır. Mesleğin maddi olanakları çok iyi olmadığından, mesleğe ilgi duyan gençler bulunmadığından çırak yetişmesi pek mümkün olmamaktadır. Bağlamalar genellikle müşterilerinden gelen siparişten sonra üretilmektedir. Ayrıca ustalar fazla ürettikleri bağlamaları kendi atölyelerinde satmakta ve bağlama tamiratı da yapmaktadırlar. Bağlama yapımcıları bağlama icracılığında da maharetlidirler.
Şanlıurfa’da geçmişten günümüze bağlama yapım ustaları:
Araboğlu Mehmet, Mustafa Şengül (Tertipli Mustafa), Aziz Çekirge (Çögürçı Aziz), Hacı Mehmet Alay, Kadir Alay, Bakır Şengül, Bakır Karadağlı, Mustafa Karadağlı, Ömer Karadağlı, Ramazan Cergibozan, Müslüm Albayrak, Kalender Yorgun, Yahya Çekirge, Yunus Gümüşkolan.
82) Bağlama yapım ustası Müslüm Albayrak-2025
83) Urfa Tamburu-M. Bakır Karadağlı yapımı
84) Bağlama yapım ustası Yahya Çekirge-2025
Urfa Tamburu
Urfa’da müzik icralarında bağlama kullanmakta, ancak bağlamanın bazı eserlerin icrasında yetersiz kaldığı, özelikle klasik eser icralarında görüldüğünden bu yönde bazı çalışmalar yapan ustalar cümbüş teknesine perdeli sap takarak bu ihtiyacı gidermeye çalışmış nispeten başarılı olmuştur. 2000 yılında Urfalı bağlama sanatçısı Mehmet Bakır Karadağlı tümüyle ahşap malzemeden küçük bir tambur teknesine bağlama kolu formunda bir sap uygulayarak “Urfa Tamburu” adıyla perdeli bir saz üretmiştir. Urfa tamburu, Klasik Türk Müziği çalgısı tambur özeliğinde olup ince diyaframlı (kapalı) ve perdeli saz olarak reverb özeliğine sahiptir. Bu sazın 3 sıralı 6 telli ve 4 sıralı 8 telli biçimleri ayrı ayrı üretilmektedir. Kol formları ise kısa ve orta olmak üzere iki tipte yapılmaktadır. Urfa’daki müzik icralarında kullanılmaya başlayan bu saz Urfa dışında da gerek saund gerek volüm gerek aciliteye müsait olması yönüyle ve estetiği ile sanat camiasında beğenilmiştir. Urfa’da Ömer Karadağlı ve diğer ustalar tarafından üretilmeye başlanan bu saz yaygınlaşarak Türkiye’de kullanılmaya başlamıştır.
