KUYUMCULUK

S. Sabri KÜRKÇÜOĞLU

Em. Öğretim Görevlisi

Kültürel Miras Araştırmacısı

Dr. A. Cihat KÜRKÇÜOĞLU

Emekli Öğretim Üyesi

Sanat Tarihçi

KUYUMCULUK

Güzelliğin ve gücün simgesi altın ve gümüş işlemeciliği sanatı, Şanlıurfa’nın en eski el sanatlarındandır. “Şanlıurfa yöresinde kadın takılarının geçmişi, Neolitik (M.Ö. 8000-5000) ve Tunç Çağı (M.Ö. 3000-1200)’na kadar uzanmaktadır. Bozova ilçesine bağlı Küçük Şaşkan ve Büyük Şaşkan Höyükleri arasında “Kumartepe” (Arudha) olarak adlandırı­lan tarlada 1983 yılında yapılan arkeolojik kazılarda, Neolitik Çağ’a (M.Ö. 6. bin yılın ikinci yarısı) ait renkli taşlardan ve kemikten yapılmış değişik takı örneklerine rastlanılmıştır. Ayrıca Atatürk Barajı göl alanı altında kalan Hassek Höyük, Cümcüme ve Lidar Höyük’te 1978-1987 yılları arasındaki kazılarda bulunan Kalkolitik Çağ ve Tunç Çağına ait takılar, Urfa yöresindeki takıların en eski örneklerine ilişkin bizlere değerli bilgiler vermektedir. 1894 Halep Vilayet salnamesinde Urfa’daki kuyumculuğun çevrede ünlü olduğu belirtilmektedir. Şanlıurfa’nın en eski kuyumcu ustalarının Halepli oldukları söylenmektedir. Bu nedenle Urfa kadın takıları ile Halep takıları arasında benzerlikler görülmektedir” (Kürkçüoğlu, 2011a, s. 126).

Şanlıurfa’da altın, gümüş, inci ve elmas gibi kadın takılarının genel adı “hışır” (hulliyyat)’dır. Evlilik öncesinde kız tarafının (kız evi) erkek tarafından (oğlan evi) yöreye özgü olarak talep ettikleri hışırların (altınların) cinsi ve sayılarının yer aldığı yazılı listeye “kesim kâğıdı” denilmektedir. En fakir kız ailesi dahi, kesim kâğıdına bir gerdanlık, birkaç çift bilezik yazarak oğlan evinden talepte bulunur. Şanlıurfa merkezindeki geleneksel takılarda maden olarak 21-22 ayar altın işlenmektedir.

43) Kuyumculuk ürünü takılar

Kuyumculukta atölyede eritilen altın, önce çubuk kalıplara dökülür sonra silindirden birkaç kez geçirilerek ince plaka haline getirilir, tel yapımı için ise haddeler kullanılır. İstenilen inceliğe gelen tel ve plakalar pürmüs ile tavlanır ve istenilen biçimde kesilir. Şanlıurfa’da takı modellerinin yapımında; delik işi (kesme-oyma), kalem işi (çelik kalemle yüzeyde derin izlerle desen yapma), kabartma (çekiçleme ile veya kalıpla yapılır), kalıpla çakma, telkari (tel ile yapılan modeller), burma (tellerin bükülmesi ile yapılan kalın burma bilezik), döküm, kaplama (bakır, bronz ve gümüşün kimyasal yolla altınla kaplanması), yaldızlama, habbeleme, mıhlama (taşların yüzük, küpe ve kolye üzerine takılması), hasır örme, renkli taş kakma gibi teknikler kullanılarak altın atölyelerde işlenir.

Ekonomik değeri nedeniyle günümüzde de önemini yitirmeden sürdüren altın işlemeciliği, kentteki diğer el sanatlarına göre uzun yıllar yaşayacak bir sanat özelliğini taşımaktadır. 1960’tan önce Balıklıgöl yakınındaki “Aslanlı Han” (günümüzde yıkılmıştır) bitişiğinde yer alan “Eski Kuyumcu Pazarı” (günümüzde terzi ve tespihçiler bulunmaktadır) denilen tarihi kapalı çarşıda icra edilen kuyumculuk sanatı, günü­müzde Yıldız Meydanı civarındaki dükkânlarda ve Pamukçu Pazarı ile Kınacı Pazarı denilen kapalı çarşılarda sürdürülmekte­dir. Halen eski ustaların yetiştirdiği 50’den fazla kuyumcu ustası Şanlıurfa’da geleneksel takıların üretimini sürdürmektedir.

A) Altın Takılar

Küpeler: Altın küpeler genellikle gerdanlıkla ve bilezikle takım halinde yapılır. Küpelerin çeşitleri gerdanlık ve bile­ziklere göredir. Başlıca küpe eşitleri şunlardır: İncili küpe, koruklu küpe (salkım küpe de denilir, altın koruklu ve inci koruklu olmak üzere iki ayrı çeşidi vardır.), telkâri gül küpe, kuşlu telkâri küpe, haplı (habbeli) küpe, yıldızlı küpe, yapraklı küpe, taşlı küpe, hasırlı küpe, fıstıklı küpe, incili yıldızlı, liralı küpe.

Gerdanlıklar: Genellikle altından imal edilmektedir. Gümüş gerdanlık çeşitleri de mevcuttur. Şanlıurfa merkezde ve ilçelerinde yaygın olarak kullanılan gerdanlık çeşitleri şunlardır: Fıstıklı gerdanlık, telkâri akıtmalı gerdanlık, hasırlı gerdanlık, incili telkâri gerdanlık, haplı (habbeli) gerdanlık, elmas gerdanlık, yıldızlı üçgen gerdanlık, gönül kilidi gerdanlık, koruklu gerdanlık, yapraklı gerdanlık (Urfa işi değildir), liralı gerdan­lık, incili gerdanlık, liralı gerdanlık, altın hamaylı, inci destesi (göğüs dalı), Ustanbul (İstanbul) bütünü, urubiya, kazya, mahmûdiye kor, beşibirlik, frenk bağı, panaz, dobra ve onbirlik.

44) Gerdanlık çeşitleri

Kolyeler: Frenk bağı, koruklu kolye, incili kolye, akik kolye, oymalı piramit kolye, taşlı kolye, kordon (zincir)

Frenk Bağı: Orta merkezi fiyonk şeklinde, iki yanı geniş zincirli (30 cm) olup boyuna takılır. Fiyonk kısmı kalem işi ile süslüdür. Urfa merkez ve ilçelerde yaygın olarak kullanılmaktadır.

Kordon: Urfa yöresine ait bir takı olup 2-2.5 m uzunluğunda bir zincirden oluşmaktadır. Halkalı pul parçaların birleşmesiyle oluşan altın bir zincirdir. Kordon zincirindeki parçalara “ceylan ayağı” motifi denilir. Kordon, eskiden “kordon gülü” denilen yakut taşlı bir takı ile birlikte de kullanılırdı.

İğneler: Kıyafetler üzerinde göğüs veya yaka üzerine süs olarak takılan iğ­neler, Urfa merkezinde “dal” veya “gögüs dalı” olarak adlandırılır. Başlıca çeşitleri; Telkâri Urfa kelebeği, papatya, incili iğne (buket iğne), yıldızlı iğne’dir. Telkari işçiliği ile yapılan iğneler de vardır.

Kemerler: Kemerler bel üzerinde ortada süslü bir toka ile birleşirler. Altından ve gümüşten değişik kemer modelleri bulunmaktadır. Delik işi tekniği, telkari ve taşlı olanlar yaygındır. Frenk bağı, kapaklı kemer, liralı kemer, telkâri kemer yöredeki önemli çeşitlerdir.

Bilezikler: Ahıtma bilezik (telkâri kapaklı ya­rım ahıtma, düz kapaklı yarım ahıtma, oymalı ahıtma, şımra zencirli ve telkâri kapaklı ahıtma ol­mak üzere dört ayrı çeşidi vardır), tahtalı bilezik, fişenkli bilezik, incili telkâri bilezik, haplı (habbeli) bilezik, yıldızlı bilezik, taşlı bilezik, şebikli bilezik, burma bilezik (Türkiye genelinde yaygındır), liralı burma bilezik, çift çak­malı bilezik, yılanlı bilezik, fıstıklı bilezik, hasırlı bilezik, parparalı bilezik, urubiyeli bilezik, ayneli bilezik.

Akıtma bilezikler; 10-20 sıra arasındaki “şimra” denilen zincirlerin iki tarafta kilit görevi gören kalem işi ve delik işi tekniğiyle yapılmış parçalara birleşmesiyle oluşur. Zincirlerin bağlandığı parçalar ikizkenar yamuk şeklinde olup üzerine delik işi ve kalem işi hayat ağacı motifleri veya telkari işlenir. Bileğe takıldıktan sonra isteğe göre, üzerine burma veya aynalı bilezik de takılabilir. Akıtma bilezik, Şanlıurfa’ya özgü bir bilezik olup çok rağbet görmektedir.

45) Akıtma Bilezik

Yüzükler: Parmağa takılan ve bol çeşidi olan yüzükler, gerdanlık ve bileziklerle birlikte ta­kım olarak kullanılmaktadır. Başlıca yüzük çeşitleri; telkâri yüzük, haplı yüzük, ko­ruklu yüzük, taşlı yüzük, incili telkari yüzük, par­paralı yüzük’tür.

Ellikler: Şanlıurfa kırsal kesiminde ve ilçelerde kullanılan bir takıdır. Bileklik kısmı ve parmağa geçen kısımdan oluşur. Takıldığı zaman, elin üzerinde bilekle parmak arasındaki zincirler, parmağa geçen yüzükte birleşir.

B) Gümüş Takılar

Eskiden kırsal kesimde (Siverek, Suruç, Bozova, Hilvan ilçelerinde) kullanılan gümüş takıların bir kısmı günümüzde Şanlıurfa halk oyunları ekiplerinde bayan takıları olarak kullanılmaktadır. Son yıllarda bayanlar Urfa gümüş işlerine rağbet göstermeye başlamıştır.

Tepelik: Başa takılan tacın (fes) üzerine tutturu­lur. Tepeliğin diğer adı “taç”tır. Tepeliğin üst kısmı telkâri işlemeli, çevresi gümüş para­lardan oluşan saçaklarla süslüdür.

Üçkor: Fesin ön alt kısmına ve alından yukarıya takı­lır. Ortada 4-5 cm yuvarlak gümüş ve mavi taşlı bir göbek, yan­larında üç sıra zincir bulunur. Ayrıca başörtüsü üzerinde de üçkor kullanılır.

Levzik: Üçkor göbeğinin altına takılır, alına doğru sarkar.

Reşme: Fesin iki yanına takılır. 10-12 cm lik alt kenarı düz, üst kenarı şekilli (bazen altıgen) kabartmalı gümüş zeminin alt kenarından şakak ve ya­nağa doğru 10-12 sıra halkalı zincir sarkar. Bu zincirlerin boyları kısadan uzuna doğrudur.

Maşallah: Alına takılır. Üzerinde “Maşaallah” yazılı, etrafı saçaklı, plaka halindedir.

Gerdanlık: Levziklerin bir zincir üzerinde sıra­lanmasından meydana gelmiş çeşitleri olduğu gibi, haplı, salkımlı ve akik çeşitleri de vardır.

46) Gümüş gerdanlıklar

Küpe: Hilâl şeklinde ve alt kısımları saçaklı ve saçaksız gümüş mo­delleri yaygındır. Ayrıca altın küpe modellerinin çoğu gümüş küpelerde de uygulanmaktadır.

Tasma (Beğnik): Boğaza takılır. Anadolu’nun bazı yörelerinde “gıdıklık” denilmektedir.

Saç Koru: Başın arka tarafına, saç üzerine takılan saç koru (ipek iplik takı) omuzlara kadar 50-60 cm sarkar. Saç görünümlü siyah ipekten kazazlar tarafından yapılır.

Saç Bağı: Altın liralardan oluşur, saçın arasından sarkıtılarak genç kızlar tarafından kullanılır.

Saç iğnesi: Saç korunun alt kısmına takılır.

Enselik: Başın arkasında sağlı sollu olarak saç ko­runun üzerine takılır ve enseye doğru dört sıra halinde sarkan saçaklı madenî bir takıdır.

Frenk bağı: Ortası fiyonk şeklinde plakadan, yanları geniş zincirlidir. Boyuna takılan Frenk bağı Urfa merkez ilçede de yaygın olarak kullanılmaktadır. Gümüş ve altından yapılan modelleri vardır.

Hamaylı: Üzerinde ayet ya da dua yazılı kâğıtları muhafaza eden takılardır. Silindir biçimli telkâri olanlarının yanında çok ince sigara tabakası şeklinde kapaklı (kutulu) olanları da vardır. Boyundan zincirle sarkıtılan bu takı koltuk altından bele doğru sarkar.

Göğüslük: Yuvarlak şekilde, göğsün şekline göre biraz bombeli ve telkâri süslemelidir. Alt kısımları yarım ay şeklinde saçaklı olan göğüslükler, ortala­rındaki bir iğneyle sağlı sollu olarak göğüslere tut­turulur.

Kemer: Telkâri olarak gümüşten yapılan bel kemeridir. Tokaları değişik modellerdedir.

Bilezik: Telkâri süslemeli ve menteşeli (tahta bi­lezik) olan tipleri yanında, uç kısımları yılanbaşı şeklinde, kalın yuvarlak gümüşten ve altın olanları da var­dır.

Hızma: Kırsal kesimde kullanılan ve buruna takılan bu takının altın ve gümüş çeşitleri vardır. Hızma Harran yöresinde “vardine” diye isimlendirilir.

Halhal: Bilezik şeklinde ayak bileklerine takılır. Halhalın çevresine belli aralıklarla, habbe denilen nohut büyüklüğünde gümüş top­lar ince halka tellerle saçaklı biçimde tutturularak süslenmiştir.

47) Gümüş Ustası-2010