BEDENE NAKŞEDİLEN KADİM İZLER:VİRANŞEHİR SİVEREK HİLVAN CEYLANPINAR’DA DAK (DÖVME)
Uzman Antropolog
Şanlıurfa, asırlardır birçok medeniyete kucak açmış kadim toprakların köklerini derinlerde yaşayan bir şehirdir. Yaşayan şehrin bağrında bin bir hikâye sırlanmış ve bizleri bugünlere taşımıştır. Kadim kültürlerin izlerini taşıyan şehir, her daim tüm farklılıklara kucak açmıştır. Bağrında taşıdığı acıları, zaferleri, umutları bir dua gibi tutar da bunu toprağının kokusuna, havasına, insanına işlemiştir. İşte böyle katmanlı doku halinde Şanlıurfa ile yaşlanan, yaş alan her insan evladı bu hisle hemhal olmuştur.
İfade etme ve süslenme sanatı olan Dak-dövme, bedende yaşayan bir kültürel mirastır. Beden nakışları olarak, hikâyelerin duygu aktarımı için insanların yüzyıllardır uyguladığı geleneksel bir yöntem ve yaşam biçimidir. Yaşlandıkları ve köklerini hissettikleri bu topraklardaki geçmişlerini hatırlayan insanlar, bedenlerine nakşetmişlerdir, kendi yol hikayelerini…
Yaşarken geçmişi unutmamak ve göçtükten sonra da hatırlamak için bedenlere nakış nakış işlenir hikayelerin izleri.
Dövme, insan bedenine işlenmiş bir sanat ve bir kültürdür. Bu kadim gelenek, insanlık tarihinin başlangıcından bu yana varlığını sürdüren, kültürler arasında farklı anlamlar taşıyan bir ifade biçimi olmuştur. Estetik kaygıların ötesinde dövmeler bir kimlik, aidiyet, ritüel ya da bireysel bir hikâye anlatımı olarak farklı dönem ve toplumlarda kendine yer bulmuştur.
Tarihsel açıdan dövme, insanlık tarihinin çok erken dönemlerinde ortaya çıkmıştır. Arkeolojik bulgular, dövmenin binlerce yıl öncesine dayandığını ve farklı coğrafyalarda benzer işlevlerle kullanıldığını göstermektedir. Antik Mısır’da dövme, dini ve tıbbi ritüellerin bir parçasıdır.
İtalya’nın Tirol Arkeoloji Müzesi’nde bulunan buz adam “ötzi”, üzerinde yaklaşık olarak 5.300 yıllık geçmişiyle bilinen en eski dövme örneklerindendir. Bu buluntuda Ötzi’nin vücudunda çok sayıda (61) dövmeolması ve bunların anlamları ya da işlevleri konusunda pek çok değerlendirme yapılmış olması dikkat çekicidir. İlk bulunduğu zamanlardaki görüşün aksine dövmelerin bugünkü tekniklere benzer şekilde yapılmış olduğu görülmektedir.
Eski Çin, Antik Yunan ve Aztek kültürü gibi dünyanın pek çok kültüründe yer alan dövme sanatının izlerini bugün modern kültür içerisinde de görebiliyoruz.
Güneydoğu Anadolu Bölgesi’nde yaşayan kadim halklar arasında geleneksel dövme kültürü yaygınlık göstermektedir. Genel olarak illere göre dağılımı ise başta ilimiz Şanlıurfa olmak üzere Mardin, Siirt, Diyarbakır, Batman, Gaziantep ve Adıyaman gibi illerde dövme kültürü yaygındır. İlimiz Şanlıurfa’nın Hilvan ilçesine bağlı Doğrular ve Kıyıbaşı; Viranşehir ilçesine bağlı Gürpınar, Büyük Mutlu ve Sofra; Siverek ilçesine bağlı Armağanlı, Başbük, Karataş ve Şeyhcafer; Ceylanpınar ilçesine bağlı Büyükyıldız, Ceylan, Göle ve Gümüş Köyü bölgelerinde antropolojik olarak derinlemesine alan araştırması yapılmış olup yaklaşık 25 kişiyle görüşme sağlanmıştır.
Siverek Şeyh Cafer Köyü’nde elleri ve yüzlerinde dak yapmış kadınlar
Genellikle 40 yaş üzeri kadınlarda görülen da (dövme); bazen soyluluğun, kahramanlığın, erdemliliğin, bir soya ait oluşun, kötülüklerden arınmanın, sağlıklı olmanın ve inanca bağlı uygulamaların yerine getirilmesinin ifadesidir. Dövme; kimi insanlar için mutluluğun paylaşılması, sevincin dile getirilmesi, yaşanan acıların dinmesi, insanın tehlikeli düşüncelerden korunması ve tılsım düşüncesi gibi anlamlar ifade eden insan bedenindeki kadim izleridir.
Dövme, kültürel kimliğin kişinin benlik duygusuna nasıl yakından bağlı olduğunu ve bireylerin diğer varlıklarla hem insan hem de hayvan ve bitki sembolleriyle nasıl ilişki kurabileceğini ortaya koymaktadır. Dövmelerin büyülü ve mucizevî güçleri harekete geçirme gücüne sahip olduğu bir dünya tasavvur etmemize bizi yönlendirmektedir. Dövme, beşerî bilimlerin en eski kültürel ifade biçimlerinden biri olup her zaman sosyal grupların içinde ve dışında çeşitli türde bilgileri iletmek için görsel bir iletişim sistemi olarak da gösterilmiştir.
HİLVAN VİRANŞEHİR SİVEREK VE CEYLANPINAR’DA DÖVME
Hilvan, Viranşehir, Siverek ve Ceylanpınar alan araştırmasında: Çocuk ve genç yaşlarında bedenine dövme nakşeden bireyler; mutlu, özverili, doyumlu bir hayat yaşadığına inanır ve kendini güvende hissederler. Dövme kültürünü nakşeden (dakkok), tarihin derinliklerinden kalan kültürel bilgi ve uygulamaların son taşıyıcılarıdır. Kültürel miras taşıyıcıları, geçmiş ile günümüz arasındaki köprüyü bedenlerine dövme kültürüyle farklı motiflerle nakşederek sonsuza dek yaşatarak bedenleri ve ruhları üzerinde taşımaktadırlar. Antropolog olarak öncelikle insanlığın ortak somut olmayan kültürel miras değerini, onların önemli bilgeliklerini belgelemek için keşif gezisiyle tespit ettik. Bu mirasın son taşıyıcıları olduğu için kritik bir zaman dilimi içerisinde çalışmış olduk.
Alan araştırması sonucunda edindiğimiz bilgilerden dövme kültürü ile beden üzerinde nakşedilen dövme motiflerden kişinin hangi aileye mensup olduğu ve hangi aşirete bağlı olduğunu görebilmekteyiz. Dak (dövme), bedene nakşedilirken ruha da bu derin anlamların nakşedildiğine inanılmaktadır. Çünkü insan kaderini ve çevresindeki dünyayı kontrol eden ruhların gözünde bedenini güzelleştirir. Dövme yaptırmak, yaşam tarzına olan inancın ve bağlılığının hem dini hem de sosyal bir ifadesi olduğuna inanılır.
DÖVME YAPILIŞI
Geleneksel Dak (Dövme) Kültürü, kadim zamanların süslü işaretleridir. Antik dönemlerde yaşayan toplumlarda dövme, bambu kamışlarının uçlarına takılan iğneler ile yapılırken motifler, elin ritimli vuruşlarıyla deri altına işlenir. Şanlıurfa bölgesinde genellikle bu teknik 4 ile 7 arasında değişen metal iğneleri birleştirilmesiyle deri altına işlenmektedir. Dak (dövme) yapımı için kullanılan malzemeler ise: kız çocuğu doğuran ve emziren anne sütü, yumurta sarısı, hayvan ödü ile çıra isi ya da çörek otu. Bu karışımından dövme mürekkebi elde edilerek koyu veya açık renk olarak uygulanmaktadır. Bu karışım, vücuda yapılan motif tasarımı üzerine iğnelerle deri altına işlenir.
Dövme için en önemli malzeme, kız çocuğu doğurmuş anne sütünün kullanılmasıdır. Çünkü sütün içindeki proteinler dövmenin erken iyileştirmesine ve vücuttaki yaraları, hastalıkları da iyileştirdiğine inanılmaktadır. Bu bağlamda Dak (dövme) motifinin rengini parlak, yeşilimtırak gösterdiği için de kız çocuğu doğurmuş anne sütü tercih edilmektedir. Erkek çocuk doğuran anne sütü kullanıldığı zaman dövme motiflerinin estetik görünüm kazandırmadığı dolayısıyla dövme motifi renginin sönük kaldığından dolayı tercih edilmemektedir. Dövmeyi yapacak kişi bütün malzemeleri kullanarak dövme mürekkebini hazırladıktan sonra bir gün beklemeye alır. Kıvamına ulaştıktan sonra iğnelerle deriye çizilmiş motif üzerine seri vuruşlar yaparak mürekkebin deriye karışması sağlanır. Yaranın kısa veya uzun sürede iyileşmesi hem mevsimine göre hem de içindeki malzemelere göre değişkenlik göstermektedir. Saha araştırması sonucunda yapılan görüşmelerde edinilen bilgiler: Yörede Dak (dövme) yapacak kişi genellikle sonbahar ayını (eylül-ekim) tercih etmektedir. Dövmenin sonbahar ayında yapılması ile yaraların çabucak iyileşmesi, dövmenin parlak ve estetik bir görünüm kazandırırken aynı zamanda mevsimin bereketli geçmesi, bütün dileklerin kabul edilmesi, hastaların şifa bulması niyetini taşır. İlkbahar mevsiminde dövmelerin yarası geç iyileşmekte bu mevsimde yapılan dövmeler renk ve parlaklık bakımından da farklılık göstermektedir. Ayrıca kişinin ileriki yaşlarında dövme izlerinin dağılmasına neden olmaktadır.
Bu kadim kültür, geçmişten günümüze insanların sosyal yaşamı ile ilgili önemli bilgiler içeren sözlü anlatım bilgileri ve becerileriyle nesilden nesle aktarılmış ‘’yaşayan kültür’,’ ‘’yaşayan beden izleri’’ olarak nitelendirilebilir. Antropolojik bir perspektifle dövme kültürünün yaygın olduğu yörelerde motifler ve süslenmenin ötesinde her motif farklı bir anlam içermektedir. Motifler, bitki çeşitlerinden, hayvan figürlerinden ve sembolik çizgilerden seçilerek bedene nakşedilir. Genellikle uygulama çocuk yaşlarda (12-18) yapılmaktadır. Çocuklar, büyüklerin dövme motiflerine özenerek ilgilerini çeken bitki motifi, hayvan motifi veya sembolik tasvirleri seçerler. Bu motifler onlara anlam yüklenerek genellikle kadın dövmeciler (dakkok) tarafından uygulanır.
Bitkisel motifler: Hayat ağacı, çiçek, yoğurt çiçeği, papatya …
Hayvansal motifler: Şahmeran, yılan tarağı, kırkayak, kurt, deve, ceylan, akrep…
Sembolik motifler: Seyyali, rısemiye, şıbebiye, resm el begara, daire, bilezik, makas, taraklı motif, üç nokta, tek nokta, gamalı haç…
Doğa motifleri: Güneş, yıldız, hilal…
MOTİFLERE YÜKLENEN ANLAMLAR
Şahmeran, Akrep, Yılan Tarağı: Bedene şifa verdiğine inanıldığı için nakşedilir.
Tarak: Genellikle bilek ve ayak kısmına işlenir ve güzelliğin sembolü olduğuna inanılır.
Resm el-Begara: Begara Aşireti’nin motifidir. Burun ucu, elmacık kemiğe ve çeneye bir nokta işaretle bu motif işlenir. Hem erkekler hem de kadınlar bedenlerine nakşetmektedirler.
Üç Nokta: Avuç içine ve ayak bileğine üç nokta motifi işlenir. Avuç içine işlendiği zaman yapılan yemeğin lezzetli olacağına, ayak bileğine işlendiği zaman da kuma gelmeyeceğine inanılır.
Kurt: Gücü ve kudreti artırdığına, kötü nazarlardan koruyacağına inanıldığı için işlenir.
Güneş, Yıldız, Hilal: Tüm yörede bedene en çok işlenen ve her bireyin kendine has derin anlamlar yüklediği motiflerdir. Hem kadınlar hem erkekler bedenlerine işlerler. Genellikle alın kısmına işlenir. Ancak el üstü, kollar, boyun, çene kısımlarına da nakşedilmektedir.
Günümüzde eskiye göre azalmakla beraber bu gelenek yörede yüzyıllardan beri devam etmektedir. Somut olmayan kültürel miras olarak tespiti, yayınlanması ve bilinmesi ile geleceğe aktarılmış olacaktır.
Fotoğraflar: Ahmet Yavuklu
