Çocuk Gelişimi ve Eğitimi Öğretmeni
Geleneksel toplumlarda, insanlar yaşamlarını çeşitli pratik uygulamalarla sürdürmektedir. İnsan hayatında doğumdan ölüme kadar olan süreçte en önemli dönemler doğum, evlenme ve ölümdür. Şanlıurfa’da bu üç dönemde rastlanan çok sayıda adet ve gelenek hayatın önemli dönemlerini biçimlendirmektedir.
Geleneğin hakim olduğu toplumlarda çocuksuz ev düşünülemez. Bu tip toplumların çoğunda olduğu gibi Urfa’da da çocuk sahibi olma isteğinin başında “baba ocağının tüttürülmesi” düşüncesi yoğunlukla görülmektedir. Bir bakıma evlilik, çoluk çocuk sahibi olmak için araç olarak düşünülmektedir. Yörede çok çocukluluk eğilimi ve özellikle de erkek çocuk isteği yaygındır. “Babaya, anaya yararlı olacak evlat kız evlattır. Kız evladı olmayan ana babanın evladı yok sayılır.” düşüncesi de ayrıca çok yaygındır. Ailede birey sayısının çok olması ile ailenin daha güçlü olacağı düşünülmektedir. Çocuk sayısı ailenin yaşadığı muhitte statüsünü etkilediğinden, çok çocuk isteme eğilimi artmaktadır.
“Urfa’da her ailede en az 2-3, en çok 12-14 çocuk vardır. Çok çocuklu aile sayısı fazladır. Çocuk sahibi olma isteği düğün esnasında yapılan en belirgin geleneksel uygulama ile ortaya konmaktadır. Gelinin yatağı yapıldıktan sonra bir oğlan çocuğu yatağın üzerinde yuvarlanmaktadır. Burada hem çocuk olması hem de doğacak çocuğun erkek olması arzusu yer almaktadır. Ataerkil aile yapısını tipik olarak sürdüren Urfa’da oğlan çocuğu oldukça önemlidir. Bu nedenle doğumu da daha çok sevindirici olmaktadır.” (Nahya, 1984, s. 73).
1) Geleneksel Urfa Evi’nin odasında gelin ve bebeği
Şanlıurfa’da hamilelik sürecinden, doğuma ve doğum sonrasına kadar değişik biçimlerde epey geleneksel uygulama görülmektedir. Bu çalışmayla; Şanlıurfa’daki doğum, çocuk gelişimi ve eğitimi konusundaki gelenek ve göreneklerle ilgili kültürel mirasın sahada yapılan yüz yüze görüşmeler ve kaynaklardan araştırılıp derlenmesiyle geleceğe aktarılması amaçlanmıştır.
Şanlıurfa’da doğumla ilgili gelenek ve görenek uygulamalarının kısmen devam ettiği, ancak yeni neslin bir kısmının çağdaş doğum yöntemlerini tercih ettiği görülmektedir.
ŞANLIURFA’DA DOĞUM ÖNCESİ, DOĞUM VE DOĞUM SONRASI GELENEK VE UYGULAMALAR
I- KISIRLIK VE GEBE KALMAK İÇİN UYGULAMALAR
Yörede evlenen çiftlerden kısa zamanda çocuk beklenmektedir. Çocuğa ve bilhassa erkek çocuğa sahip olmak ailelerin en başta gelen arzularındandır. Gelinin analık hazzını tatması, ailede saygınlık kazanması ve soyun devamı için doğurması gerekir. Evliliğin ilk aylarında gebe kalamayan gelini ve ailesini bir kaygı alır. Doğurmamak, kadın için bir eksikliktir. Çocuğu olmayan kadın ve erkeğe yörede “kör ocak” (körocaḫ) denilmektedir. Buradaki “ocak” sözcüğü “ev” anlamında kullanılmıştır. Uzun bir zaman veya hiç doğuramaz olan kadınlara “kısır kadın” denir. Kısırlık nedeni erkekte değil hep kadında aranır.
Gebeliğin gecikmesi halinde gebe kalmak ve çocuk sahibi olabilmek için çeşitli çareler aranır. Kısırlıkta geleneksel tedavi usulleri ekseriyetle kadınlara uygulanmaktadır.
Şanlıurfa’da yaptığımız yazılı kaynak araştırmaları ve sahada derlememizde kısırlık ve gebe kalmak için geleneksel uygulamalar şöyledir:
“Önce kadının çocuğu olup olamayacağını anlamak için bazı yöntemler denenir. Ziyaretlere gidilir. Bezden salıncaklar kurulur, sallanırsa bebeği olacağına, sallanmazsa olmayacağına işaret sayılır. Dergâh’a gidilip duvarına taş yapıştırılır, taş yapışıp kalırsa çocuk olacağına, düşerse olmayacağına inanılır” (Kürkçüoğlu, 1995, s. 6).
Gebe kalmak için ziyaret yerlerine gidilir. Bu ziyaretlerden Şıh Müslüm/Suruç’ta, İmam Bakır/Harran’da, Eyyüp Nebi/Viranşehir’de, Hz. İbrahim Makamı (Dergâh)/Merkezdedir. Ziyaret sonrası eğer çocuk olursa 7 yıl bu ziyaretlere gidilip kurban kesilir. Çocuk erkek olursa ziyaretlerin adı çocuğa konur. İbrahim, Halil, Eyüp, İmam Bakır, Müslüm, Hayati ve Abdurrahman konulan isimlerdendir. (K.K.1).
“Çocuğu olmamasına sebep, kırk değmesi (basması) olduğuna inanılıyorsa (kadın yeni evlendiği zaman kırk gün içinde doğum yapan herhangi birine -insan olması şart değil, kedi, köpek, kuş vb. olabilir- rastlamışsa kırklanır) Muhammed adındaki kişilerin yaşadığı kırk ayrı evin çörteninden taş toplar. Bu taşları bir sıtıldaki (kovadaki) suyun içine koyar. Taşları koyarken de sürekli olarak “Kırk… kırk… kırk” der. Arasında da; “kuşların kırkı çıktı, köpeğin kırkı çıktı, benimki de çıktı” der. Daha sonra yıkanır ve en sonunda bu suyu da üzerine döker.” (Bahşişoğlu, s. 4).
Hamileliğin gecikmesi halinde, kadının beline sıcak havan çekilir. Ayrıca, bir bezin üzerine dövülmüş kara sakız serilir, bele sarılır, 15-20 gün durur, yıkanınca çıkarılır. Muhammed adındakilerin yaşadığı 41 evden para toplanır. Para birisi ile hacıya yollanır. (Eskiden gümüş para imiş) Hacıda bu paraları çivi yapar kuma gömerlermiş. Bu uygulamadan sonra çocuğu olanlar adını Muhammed koyarlar” (Nahya, 1983, s. 73).
Gebeliğin gecikmesi halinde “Yumurta akının üzerine kaya tuzu ekilerek 3 gün kadına içirilir. Bir baş kuru soğan, kuyruk yağı, kemin otu (kimyon) birlikte bir kaba konur, yumuşatılır, çocuğu olması istenen kadın sıcak sıcak bu karışımın üzerine oturur.” (Nahya, 1984, s.73).
“Hamile kadının çocuğu karnında durmaz düşerse “bıraktı” denir. Hamile olup sık sık çocuk düşüren kadınlar da hocalara ve ziyaret yerlerine giderler. Asbap (esvap) dilenirler. Çocuğun esvaplarını konu komşu yapar. Anne baba, çocuk doğarsa 7 sene çocuklarına asbap (esvap) yapmazlar” (Nahya, 1984, s. 74). Çocuk yaşasın diye “Yaşar” adı konulur.
Hamile olup sık sık çocuk düşüren kadınlar; daha çok istirahat etmelidir. Ağır kaldırmamalıdır. Kolunu yükseğe kaldırmamalıdır. Gebe kalmak ve kısırlığın geçmesi için ceviz içi ve anzel balı yenilir (K.K.1) (K.K.4).
Uğur getirir düşüncesiyle düşük yapan kadının evine beslenmek üzere bir çift angut kuşu alınır. Doğumdan sonra kuşlar başka birine verilir (K.K.8).
Bu geleneksel uygulamalara rağmen kadın gebe kalmayabilir. “Allah’ın muradı”nın esas olduğuna inanılır. “Allah’ın muradı tamam olmuşsa çocuk olur, diğer arayış ve çareler tek başına yetmez” inancı hakimdir.
II- GEBELİK VE YÉRİK YÉRİMAH (AŞERME) SÜRECİ UYGULAMALARI
1) Gebelik
Gebe kadın Urfa yöresinde “iki canlı” ve “yüklü” gibi adlarla da tanımlanır. Çok eskiden gebe olan bazı kadınlar hamileliği fiziksel olarak belli oluncaya kadar söylemezlermiş. Kadın gerek gebeliği gerekse lohusalığı süresince çevresinde bir çeşit hasta olarak kabul edilir ve buna göre işlem yapılır.
Hamilekadın dinlenmeye daha çok zaman ayırmalı, her gün süt içmeli, sevdiği şeyleri yemelidir (K.K.1). Hamileye ara sıra nane kaynatılıp içirilir, koşma ve hızlı merdiven çıkıp inmeden sakınması söylenir (K.K.5). Hamile kadının, cenaze evine gitmesi ve ölü helvası yemesi uygun görülmez.
2) Yérik Yérimah (Aşermek)
Aşermek genellikle hamilelik döneminde kadınlarda rastlanan bir durum olup Şanlıurfa’da bu duruma “yérik yérime” veya “yérik yérmah” denmektedir. Aşerme, hamilelik döneminde bazı besinlere karşı aşırı istek duyma veya isteksiz olma durumudur.
Kişiye göre değişim gösterse de aşerme genellikle hamileliğin 7. haftasından itibaren başlamaktadır. Hamileliğin 12. haftasından itibaren de etkisini azaltmaktadır. Bazı hamilelerde bu dönem daha uzun sürmektedir. Aşermenin genel nedeninin psikolojik olduğu söz konusudur.
“Genellikle aşerilen besinlerin ekşi meyve (erik, çağala), meyve suyu, tatlılar ve çikolata olduğu gözlemlenmektedir. Hamilelik 3 dönemden oluşan bir süreçtir. Aşerme ilk dönemde yavaş yavaş etkisini göstermekte olup ikinci dönemde yoğunlaşmakta ve üçüncü dönemde azalmaktadır. Ancak, her hamile için durum aynı olmayabilir. Geleneksel uygulamaya göre kadın aşerme döneminde canının çektiğini yemelidir, eğer yemezse çocukta bir eksiklik olacağına inanılır. Aşerme döneminde kadının canını çektiği yiyecekleri gizlice alması pek uygun görülmez” (K.K.3).
Hamile kadın aşererken canı ne isterse yemelidir. Her hâlükârda istediği şeyden az da olsa yemelidir, yoksa çocuğun çenesi titrek olur (Nahya, 1984, s. 75).
Aşerme bazen besin olmayan maddelere (toprak, kil, kireç, sabun, diş macunu vb.) istek duyma olarak da ortaya çıkabilmektedir (K.K.2). Bu maddelerin kullanımı bazı besinlerin emilimini engelleyebilir. Bu dönemde bazı yemeklere de isteksizlik olabilmektedir. Yetersiz beslenme ise başta kansızlık olmak üzere sağlık sorunu oluşturabilir.
Aşerme ile ilgili Urfa’da anlatılan bir hikâye şöyledir: Hamile bir kadın aşererken komşusunun bahçesinden kendi bahçesine sarkan “nar”ı canı istemiş. Gidip isteyeceği yerde sarkan bir nara iğne batırarak narı sıkıp emmiş. Doğan çocuk büyüyünce su taşıyan “saka”nın su tuluğuna musallat olmuş. Su tuluğunu şişle delip oradan su emermiş. Saka bu durumdan şikâyetçiymiş. Çocuğun bu davranışını babasına anlatmış. Adam gidip karısına: Sen bu çocuğa hamile iken ne yaptın? Demiş. Kadın da narı nasıl emdiğini anlatmış. Bunun üzerine adam gitmiş olayı komşusuna anlatmış ve narı helâl etmesini istemiş. Komşu da helâl etmiş. Çocuk da bir daha tuluğa şiş batırmaz olmuş (Nahya, 1984, s. 75).
III- ÇOCUĞUN CİNSİYETİNİ VE FİZİKSEL YAPISINI BELİRLEMEYE YÖNELİK UYGULAMALAR
1) Çocuğun Cinsiyetini Belirlemeye Yönelik Uygulamalar
Gebelikle birlikte doğacak çocuğun cinsiyeti konusunda merak başlar. İstenilen cinsiyet için bazı geleneksel uygulamalara başvurulduğu görülmektedir. Hamile kadının fiziksel görünümüne, yediklerine ve davranışlarına bakılarak kız ya da oğlan doğuracağı yolunda bazı tahminlerde bulunulur. Çocuk karnın sağında kıpırdarsa erkek, solunda kıpırdarsa kız olacağına inanılması gibi tahminlere rastlanır. Şanlıurfa’da yaptığımız araştırma ve görüşmelerimizde şu uygulamalar tespit edilmiştir.
Çocuğun erkek olması için hamile kadın sağ tarafına yatar (K.K.4).
Çocuğun erkek olması için hamile kadın hocaya götürülür, hoca dua okur, yazdığı dua karnına yerleştirilir (K.K.1).
Hamile kadından habersiz iki minderden birinin altına bıçak, diğerinin altına makas konulur, hamile bıçak olan mindere oturursa oğlan, makas olan mindere oturursa kız çocuk olacağına inanılır.
Hamile kadın tatlı yerse çocuk erkek, ekşi yerse çocuk kız olur (K.K.1) (K.K.4). “Ye tatlıyı doğur atlıyı, ye ekşiyi doğur Ayşeyi” tekerlemesi bu konuyla ilgili söylenir. (K.K.1)
Hamilenin karnı sivri ise erkek, düz ise kız olacağı, karnı büyükse ikiz doğuracağı tahmin edilir, çocuk karnın sağında kıpırdarsa erkek, solunda kıpırdarsa kız olacağına inanılır. (Kürkçüoğlu, 1995, s. 23).
Doğacak çocuğa esvap biçilirken bir parçası başa konur, kapıdan ilk girenin cinsiyetine bakılarak çocuğun cinsiyeti tahmin edilir. Yani kapıdan giren erkek ise erkek olacağı, kız ise kız olacağı düşünülür (Nahya, 1984, s. 76).
2) Çocuğun Fiziksel Yapısını Etkileyeceğine İnanılan Geleneksel Uygulamalar
Hamilelik süresince çocuğun fiziksel yapısını karakterini ve huyunu etkileyeceği düşünülen bazı uygulamalar yapılırken bazı davranışlardan da kaçınılır.
Çocuğun kime benzemesini istiyorsa kadın daha çok o kişiye bakar. Güzele bakarsa çocuk güzel, çirkine bakarsa çocuk çirkin olur. Ayva yerse gamzeli, maydanoz yerse çocuğun gözleri yeşil olur şeklinde inanışlar vardır (Kürkçüoğlu, 1995, s. 7). Ayrıca sevilmeyen insanlarla karşılaşmamaya ve konuşmamaya gayret eder.
Hamile yumurta içer, çocuk yumurta gibi olsun. Süt içer, beyaz tenli olsun. Göğe bakar, mavi gözlü olsun diye (Nahya, 1984, s. 74).
Hamile, karadutu yerken elini yıkamadan vücudunun herhangi bir yerine sürmez, sürerse çocuğun vücudunun o yerinde bir nişan (iz) olur. Ayıya ve tavşana bakılmaz, bakarsa çocuk baktığı hayvana benzer (Nahya, 1984, s. 75).
Ayrıca hangi hayvana çok bakarsa çocuğun o hayvanın özelliğini alacağına inanılır. Örneğin tavşana bakarsa çocuk tavşan dudaklı, ayıya bakarsa tüylü, yılana bakarsa çocuğun dilinin uzun olacağına inanılır ve hayvanlara bakmaması önerilir (K.K.1). Ancak hamile iken ceylana bakan kadının çocuğunun gözlerinin ceylan gözü gibi güzel olacağına inanılır.
IV- DOĞUM HAZIRLIĞI VE DOĞUM SÜRECİ
1) Doğum Öncesi Hazırlıklar
Bir çiftin ilk doğacak çocuğu için hazırlığı daha çok anne adayının ailesi yapar, eğer onlar uygun değilse baba adayının ailesi yapar. Bebek için üç takımlık alışveriş yapılır; zıbın, kundak, iç çamaşırı, iç gömleği, sıhma (yelek), başlık, önlük, mendil, patik ve alt bezi alınıp dikilir; ceviz ağacından beşik, yün yatak, yatak örtüsü ve cibinlik hazırlanır, buna “Beşik Bezeme” denir. (K.K.1) (K.K.4) (K.K.5). Daha sonra doğan çocukların hazırlığını anne-baba kendi yapmaktadır.
Anne için lohusa yatağı vb. yeniden hazırlanmaz, evlenirken yapılanlar evin en uygun odasına kurulan yatak üzerine yerleştirilir. Yatağın baş kısmına duvar halısı, nazarlık ve Kur’an-ı Kerim asılır.
Doğumun kolay geçmesi için hamilelikte hareketsiz kalmamak gerekir (K.K.4). Kadın sağlığı açısından doğumu kolaylaştırıcı, doğum sürecindeki ağrı ve sancıyı hafifleten, rahim ağzını genişletme yönünden faydası bilinen “Meryem ana otu” suya konulur suyu içilir (K.K.1). Doğumun kolay geçmesi için Yusuf Suresi okunur ve kuşlara yem serpilir (K.K.1).
2) Meryem ana otu
2) Doğum
Doğum eski yıllarda kırsal kesimde ve şehirde evde ebe ile yapılmakta, zorlaştığı takdirde doktor çağrılmakta ya da hastaneye götürülmekteydi. Şehirde eve ebe çağrıldığı halen görülmektedir. Günümüzde doğumevi hastanesi daha çok tercih edilmektedir.
Doğum evde olacak ise doğum odası hazırlanır. Hamile kadın sancılanınca ebe çağrılır, bağlı kemeri varsa açılır, odada gezdirilir, heyecanı azaltılır. Doğum odasına ebe ve doğumda tecrübeli bir iki kadından başka kimse alınmaz. Başka hamile kadın ve genç kızlar da bu odaya alınmaz. Doğum odasında, kilim üzerine ince bir yatak yerleştirilir ve üzerine temiz bir çarşaf serilir. Hamile kadın sırt üstü uzanır ve doğum, ebe tarafından gerçekleştirilir. Ebe, doğumun ardından çocuğun göbek kordonunu keser. Çocuk tuzlu ılık su ile ovulur. Doğan çocuk ilk kez evin en yaşlı kadınına verilir, o da öper, sever Allah’a şükreder. Eş düştükten sonra anne hazırlanan lohusa yatağına alınır. Çocuğun eşi (son) ise temiz bir beze sarılıp temiz bir toprağa gömülür (K.K.3). Doğumdan sonra ebeye bahşiş verilir, ebe 2-3 gün sonra tekrar gelip anneyi ve çocuğu kontrol eder.
Çocuklar 40 gün kundaklanır. Kundaklamada vücudun düz olmasına dikkat edilir, kundağın vücudun dik olmasını sağladığı ve daha rahat edeceği düşünülerek yapılır. Günümüzde kundaklama azalmıştır.
Doğum yaparken ölen kadın şehit sayılmakta ve cennete gittiğine inanılmaktadır. (Nahya, 1984, s. 79). Doğumda ölen çocuk büyük cenazesi gibi yıkanıp kefenlenir ve defnedilir.
V- DOĞUM SONRASI UYGULAMALAR
1) Annenin Beslenmesi
Lohusa kadınlara, sütünün erken gelmesi amacıyla Urfa’ya ait bir tür bulamaç olan un, sadeyağ, şeker ve su ile yapılan “kuymak” yedirilir (K.K.6). Annenin doğum nedeniyle kaybettiği enerjisi tekrar kazandırılmaya çalışılır.
Anne sütünü arttırdığına ve doğum ağrılarını azalttığına inanılan pekmez, tahin ve yağ karışımı yedirilir. Doğumdan sonraki günlerde anneye sabahları “pekmez bulamacı” yedirilir. Yağda yumurta verilir. Ayrıca anneye sütünü artırıcı besinlerden yeşil mercimek, nohut, bakla ve bezelye gibi kuru baklagiller ve bulgur yemekleri yedirilir (K.K.1). (K.K.4). Annenin günde 1-2 porsiyon kadar kurutulmuş meyve, örneğin; 2 adet kuru incir, 4 adet kuru hurma yemesinde fayda vardır (K.K.3). Anne sütünü artırıcı ceviz, fındık ve badem gibi yağlı tohumlar ile çörek otu yoğurt yedirilir, ısırgan otu ve tarçın çayı içirilir (K.K.5).
Yeni doğum yapmış kadının sütü bebeği rahatsız etmesin diye, bir hafta boyunca acılı, çok tuzlu ve ekşili yemekler yedirilmez (K.K.6).
Anne sütünün yüzde 90’a varan kısmını oluşturan su, anne sütü üretiminin artması için önemli bir besindir. Susuz bir vücutta süt üretimi daha az olacağından emzirme döneminde günlük ihtiyaçtan 1 litre daha fazla su içilmelidir.
2) Bebeğin Beslenmesi
Bebeğe ilk anda küçük kaşıkla şekerli su verilir. 3 ezan süresi geçtikten sonra anne sütü verilir (K.K.1). Bu uygulamanın, çocuğun ileriki yaşamında sabırlı olmasını sağlayacağına inanılmaktadır.
Annenin ilk sütüne “ağız” (kolostrum sütü) denmektedir. Ağız sütünü emen çocuğun ileriki yaşlarda güçlü olacağına inanılır (K.K.6).
Asıl anne sütünün üç gün sonra daha bol geleceğine inanılır. Bebeğe altı ay anne sütü verilir (K.K.4). Bebek emziren kadına Urfa’da “emzikli” denir.
Anne sütüne ek olarak pirinç unundan yapılmış mama ve su ile karıştırılmış nişasta maması verilir (K.K.2) (K.K.4).
Bebeğe doğumdan sonra küçük kaşıkla şekerli su, 1 damla sade yağ, anason, enfeksiyon önleyici ve gaz giderici künnük (akgünlük sakızı tozu) verilir (K.K.5). Bebeğe bağışıklık ve enfeksiyon önleyici olarak yağla karıştırılmış çivit tozu birkaç damla verilir.
Sütü bol olan annenin yabancıların yanında çocuğunu emzirmesi nazar değer diye uygun görülmez, mecbur kalırsa görülmesin diye göğsünü ve çocuğun başını tülbent ile örter (K.K.3).
Sütü az olan lohusaya sütü çoğalsın, bol olsun diye Hac’dan getirilmiş süt boncuğu takılır.
Eğer annenin sütü olmazsa ya da azalırsa yakınlarından yeni doğum yapan bir kadın tarafından çocuk emzirilir, bu kadın çocuğun “süt annesi” olur. Süt annesinin çocukları ile süt emen çocuk “süt kardeşi” olurlar.
3) Göbek Bağı
Göbek bağı 5-6 gün içinde düşmez morarma ve ağrı olursa yağlı hamur yapılıp üzerine konulur. Göbek bağı birkaç gün içinde düşünce yerine kül, kahve basılır veya madeni para konulup temiz bir bez bağlanır.
Göbek bağı çocuğun geleceğini etkileyeceği inancıyla gelişigüzel atılmaz. Göbek bağı çocuk dindar olsun diye cami veya eğitimli olsun diye okul bahçesine, toprağı tarımı sevsin diye toprak bir alana gömülür.
4) Bebeğin Yıkanması-Tuzlama
Göbek bağı düşünce bebek yıkanır, anne ise sütü artsın diye 15. veya 20. gün yıkanır (K.K.1) (K.K.4). Bazı ailelerde anne ve bebek 1 hafta sonra yıkanır (K.K.4) (K.K.5).
Bebeğin gözüne daha iyi görsün diye tek damla limon damlatılır (K.K.1).
Bebeğin vücudunun kokmaması amacıyla ilk yıkamadan sonra vücuduna tuz sürülmesi ve kundağa sarılması uygulaması görülmektedir. Ancak bu uygulamanın tıbbi açıdan faydalı olmadığı da belirtilmektedir.
5) Çocuğa Ad Koyma
Bebeğe isim 3 veya 7 gün arasında Cuma gecesi konulur (K.K.1). İsim konulmak üzere aile büyükleri davet edilir, büyüklerden biri çocuğun kulağına ezan okur, ismini kulağına 3 defa tekrarlar. Gelen misafirlere yemek ikram edilir (K.K.4).
Çocuğun adını seçme genellikle anne ve babaya, bazen de büyüklere aittir. Genellikle ilk doğan çocuk erkek ise dedesinin (babasının babası) adı, kız olursa babaannesinin adı konulur. Adın seçilmesinde çeşitli etmenler de söz konusudur. Çocuğu ölenler yeni doğan çocuğun yaşaması için “Yaşar”, “Dursun” adlarını koydukları görülmektedir. Ramazan ayında doğan erkek çocuklara “Ramazan” adı verildiği, bayramda doğan çocuğa “Bayram”, Kadir (Aziz gün) günlerinde doğan çocuklara “Aziz”, “Azize”, “Kadir”, “Kadriye”, “Recep”, “Şaban”, Muharrem” adı verildiği görülür. Peş peşe doğan çocuklara kafiyeli olarak Vedat-Sedat, Hakan-Okan, Nihat-Fuat-Cihat, Nurten-Gülten gibi isimler verildiği de görülmektedir (Kürkçüoğlu, 1995, s. 10).
Halk arasında yeni doğan çocuğun göbeği kesilirken çocuğa “göbek adı” koyma geleneği de rastlanan bir uygulamadır. Genellikle kırsal kesimde göbek adı konulması; çocuğun kabirde göbek adıyla çağrılacağı inancındandır.
6) Lohusalık
Doğum yapan kadın, doğum anından itibaren geçen 40 günlük süre boyunca Urfa’da “loğusa”, “loğsa”, “kırklı” olarak adlandırılır.
Doğum sonrası annenin karnı bağlanır (K.K.4).
Anne lohusalık döneminde 40 gün yalnız bırakılmaz, geceleri yanında ve odada mutlaka erkek yatmalıdır. Lohusa 40 gün ev işi yapmaz istirahat eder, ayağı sıcak tutulur, sinsile (koruyucu muska) takılır, yorganı mavi olur, yatağın başına Kur’an-ı Kerim konulur (K.K.1).
Anne ve bebeğin 40 gün boyunca evden dışarı çıkmamasına, evde tek kalmamasına dikkat edilir (K.K.5). Lohusa süresi içerisinde kadının çeşitli doğaüstü güçlerin etkisinde olduğu yaygın bir inanıştır.
40 günden sonra anne ve bebek ilk kez sokağa çıkarken çocuğun başının üzerinde üzerlik döndürerek ateşe atarlar, başında kurşun dökerler. Bunlar göz ve nefes değmesine karşı alınan tedbirlerdir (Nahya, 1984, s. 78).
7) Doğdıya Gitme
Çocuk doğunca akraba ve tanıdık kadınlar kutlamak amacıyla “göz aydını”na gider. Şanlıurfa’da “doğdıya gitme” adı verilen bu kutlama çocuğun kırkı çıkmadan yapılır. Lohusa ve çocuk ziyaretine gelenler yakın akrabalar ise ekonomik durumlarına göre çocuğun başına tam, yarım veya “urub” (çeyrek) altın, ya da altın “maşallah” takarlar. Çocuğun annesi, kendisini ziyarete gelenlerin lohusa iken ziyaretine gitmiş ve bir hediye götürmüş ise ona da aynı değerde hediye getirirler.
8) Doğdı Ḥemamı (Kırk Hamamı)
Kırklama (kırk çıkarma) doğumdan 40 gün geçince anne ve bebeğin hamamda yıkanmasıdır. (K.K.4).
Doğum olayından 40 gün sonra çocuğu ve anneyi arıtmak, topluma katılmalarını sağlamak ve hastalıklardan, uğursuzluklardan korunmak amacıyla uygulanan pratiğe “kırklama” adı verilmektedir (Nahya, 1976, s. 101).
Doğan çocuk kız da olsa oğlan da olsa 40. gün mutlaka kırklanır. Kırk çıkarmaya “Kırkı dökülmek” denmektedir. 40. gün anne ve çocuk hamama götürülür, yıkanır, temizlenir. En sonunda da bir tasa su konur. Yaşlı bir kadın baş parmağını dua okuyarak kırk kere suya sokar, çıkarır. Lohusanın başından bu suyu döker. Aynı işlemler çocuğa da yapılır. Kırklama esnasında anne ve çocuk beraber bulunabilir. Kırk dökülünce haram ve pislik dökülüp gitmiştir inancı vardır (Nahya 1984, s. 78).
Şanlıurfa’da “Doğdu Hamamı” bebeğin dünyadaki 40’ıncı gününün ertesinde geleneksel Osmanlı Hamamı’nda yapılır ki bu törenin bir diğer adı da “Kırk Hamamı”dır. Ailenin maddi durumu yerindeyse hamam yabancı müşterilere kapatılır. Hamama kadın akrabalar, kadın arkadaşlar ve dostlar çağrılır. Gelinin bohçasını taşıyan ve hamamda bohçasını açan hamam görevlisi natırlar kaynanadan bahşiş alır. Nohut ve dövme buğdayın kaynatılmasıyla yapılan “hedik” ile tuzsuz leblebi ve şekerin dövülmesiyle elde edilen “şekerli leblebi tozu” ikram edilir. Bebek zılgıtlar ve dualar eşliğinde hamam görevlisi “ḳeyme” tarafından özenle yıkanır (Saraç, 2017, s. 326).
Anne ve çocuğu kırk basmasından korumak için, sadece “doğdu hamamı”nda kullanılan ve iç çeperinde ayetler yazılı “kırk tası” ile anne ve bebeği su ile kırklanır. Hamamda davetlilere yiyecek ve içeceklerin yanı sıra şekerli leblebi tozu, içli köfte, dolmalı köfte ve hedik ikram edilir (K.K.1). Hamam leğenine 40 adet çakıl taşı ve su konulur, bu su ile anne ve bebek kırklanır (K.K.5).
Anne ve bebek doğdu hamamından sonra yakın akrabalara ziyarete gitmeye başlarlar.
Kırklama pratikleri arınma esasına dayanır. Burada arınma su yardımıyla olmaktadır. Su, bütün dünya milletleri folklorunda temizleyici bir unsur olarak kabul edilmiştir. Bu gibi pratiklerde, türlü şekiller altında, su ile temasa gelen kimse, bu temasın bir sonucu olmak üzere, taşıdığı kötülüklerden kurtulmaktadır (Acıpayamlı, 1962, s. 32).
3) Şanlıurfa Mutfak Müzesinde geleneksel gelin odası
9) Kırk Basması-Alkarısı/Albasması (Lohusa Humması)
Lohusa ve bebeğin doğumdan sonraki kırk gün içindeki hastalıklarına “kırk basması” denilir. Anne ve bebek lohusalık döneminde kırk basmasına tedbir için 40 gün yalnız bırakılmaz, anne ve bebek hastalıktan korunur, evden dışarıya çıkarılmaz. Kırkı çıkmayan iki lohusa görüşürse çocuğu kırk basar, ateşi olur, onun için bir araya gelinmez. Kırk basarsa çocuk üç Cuma arda arda kırklanır böylece kırkı dökülür (K.K.1).
Halk dilinde “alkarısı” kötü ruhlardan sayılmakta ve cin, peri veya şeytan şeklinde tasavvur edilmektedir. İnanışa göre albastı (lohusa humması) onun tesiriyle ortaya çıkar ve tedbir alınmazsa lohusa kadınla çocuğunun ölümüne sebep olur. “Alkarısı”nın musallat olduğu lohusaya albasan; belirtileri gerinme, şiddetli ağrı, çevredeki eşyayı kırmızı görme, bayılma, sayıklama ve ağız köpürmesi şeklinde görülen hastalığa da “albastı” veya “albasması” denir (Küçük, 1989).
Lohusanın enfeksiyon sonucu ateşlenmesi genellikle doğum veya lohusalık döneminde hijyenik bakımın yetersizliği sonucu ortaya çıkar. Albasmasına karşı anne ve bebeğin hastalanıp ateşlenmemesine dikkat edilir.
Lohusa ateşlenir ve gerekli tedbir alınmazsa anneyi albasar, “ötekiler” (cinler) gelir inanışı bulunmaktadır. Albasmasını önlemek için geleneksel uygulama olarak anne ve çocuk yalnız bırakılmaz, baş altına ayet konulur, kırklının başına ya da yastığına kırmızı kurdele iğnelenir, annenin koluna “sinsile” bağlanır (K.K.1). (K.K.4). Sinsile, birçok küçük hatıra eşyasının kadife bir bez üzerine dikilmesiyle oluşturulan; koruyucu gücüne inanılan, tılsımlı ve değerli bir yadigâr olarak ailede nesilden nesile aktarılan bir esirgeyici olarak kabul edilmektedir.
Albasması annenin havale geçirmesi ve gözüne kötü şeyler görünmesidir. Önlemek için yastığın altına bıçak, makas, kömür parçası, çuvaldız konulur. Çocuğun yastığının altına ekmek parçası, nazarlık konulur (K.K.1). Albasması olursa şıhlara götürülür, dualar okunur, muska yaptırılır ve kurşun dökülür (K.K.5).
Çocuk sarılık geçirmesin veya hafif geçirsin diye doğumdan sonra bir süre üzerine sarı bez örtülür (K.K.1) (K.K.4).
10) Nazar ve Korunma
Halk arasında nazar için; “göz değmesi”, “göze gelme”, “kem göz” deyimleri kullanılır.
Gidilen bir evde ya da eve gelen şahıslar tarafından çocuk, okşanıp sevildikten sonra rahatsızlanır, ateşi yükselir, uyumaz, ağlarsa o kişilerin nazarlarının değdiğine inanılır.
Nazar insanların kıskanç bakışlarıyla olur. Nazar değmiş çocuk çok ağlar, huysuz olur, anne hep esner (K.K.1). Nazar değdiği anlaşılınca dua okunur, çocuğun elbisesine “şeb” ve “nazar boncuğu” takılır. Tavaya üzerlik konulup yakılır ve odada gezdirilir (K.K.4) (K.K.5). Nazar değmiş çocuk hocaya götürülüp okutulur (K.K.6)
Üzerlik otu nazar değmiş çocuğun başında dolaştırılarak ateşte yakılır, “Elemtere fiş (şiş), kem gözlere şiş” gibi tekerlemeler söylenir (Kürkçüoğlu, 1995, s. 11).
Bir kapta kurşun eritilir, çocuğun üzerine tülbent örtülür, eritilen kurşun çocuğun başının üzerinde tutulan su dolu tasa dökülür, kızgın kurşun suda dağılınca nazar dağıldı denilerek ev süpürülür (Kürkçüoğlu, 1995, s. 12).
Pratikte, dökülen kurşun üzerinde meydana gelen çıkıntılar, sivrilik derecelerine göre, nazar edenin gözünü çıkararak, nazar kudretini yok etmektedir. Nazar kudreti yok olunca da hastalığı meydana getiren sebep ortadan kalkacağı için, hasta iyi olmaktadır (Acıpayamlı, 1962, s. 27).
VI- BEBEĞİN BÜYÜME SÜRECİNDE GELENEKSEL UYGULAMALAR
1) Köstek Kırmak
Köstek kırmak yürüme çağına gelmiş çocukların, ayakta durma korkusunu yenerek yürümeye başlamalarını sağlamak için yapılan uygulama ve kutlamadır.
Çocuk sürünmeden sonra kendi ayakları üzerinde durup, bir iki adım atmayı becerdiği gün “köstek kırma” merasimi yapılır. Çocuğun her iki ayak baş parmağına ince ip bağlanır ve ortaya bir sofra hazırlanarak çerez, sakız, lokum ve şeker yerleştirilir. Çocuk, çerezlere doğru adım attığında ip kopar ve bu durum, çocuğun “kösteğinin kırılması” olarak kabul edilir. Annesi veya ninesi, kopan ipi çıkarıp sofradaki çerezlerin üzerine atar. Odadaki çocuklardan hızlı davranıp ipi alarak diğer çocuklara yakalanmadan dışarı atan çocuğa ise özel bir hediye verilir. Misafirlere ve çocuklara şeker, lokum sakız dağıtılır (K.K.7).
Geç yürüyen çocuklar 3 Cuma selasında kıbleye karşı yürütülür, kösteği kırılır, ziyaretlere götürülür. (K.K.1).
2) Diş Hediği (Diş Bulguru)
Anne ve baba dışında, çocuğun dişini ilk gören kişi, bu haberi çocuğun annesine iletir ve karşılığında bir hediye alır. Ayrıca, dişi ilk gören kişi, “diş hediği” yapılmasını talep eder ve çocuğa da bir hediye alır (K.K.1).
“Diş hediği” kutlamasına aile yakınları ve komşu kadınlar çağırılır, dövme ve nohut ile pişirilen “hedik” ikram edilir, gelemeyen yakınlara ve komşulara tabakla hedik gönderilir. (K.K.4). Bebeğin diş eti patlasın ve tok gözlü olsun diye başından aşağı hedik dökülür (K.K.5). Diş hediği davetine gelenler getirdikleri hediyeleri çocuğun yanına bırakırlar.
Çocuğun dişinin ortaya çıkışı nedeniyle düzenlenen bu kutlamada misafirlerin yapılan hedikten yemelerinde çocuğun rızkını arttırma, bereketti çoğaltma gibi dilek ve düşünce söz konusudur.
3) Tırnak ve Saç Kesme
Bebeğin kırkı çıkınca tırnak kesilir. Baba cebine bozuk para veya kâğıt para koyar, bebeğin eli cebin içine sokulur, bebek eliyle para alır. Böylece çocuğun kısmetinin bol olacağına, büyüyünce kimseden izinsiz para ve başka eşya almayacağına inanılır. Çocuğun oradan aldığı para erkek ise büyüdüğü zaman kuracağı işin sermayesine, kız ise çeyizine kullanılacak para olarak saklanır.
Saç uzayınca aile berberine götürülür, berbere bol bahşiş verilir.
4) Geç Konuşan Çocuk
Geç konuşan çocuklara bülbülün kafesindeki sudan birkaç damla içirilir. Hekim Dede Türbesi’nin anahtarı çocuğun ağzına değdirilip anahtar ile türbe açılır (K.K.1). Geç konuşan çocuk Dergah’a götürülür, hoca Dergâh’ın kapı anahtarını çocuğun diline değdirir (K.K.5).
Konuşamayan ya da geç konuşan çocuğun dil altı kestirilir. Cuma namazından ilk çıkan kişiye okunup kapatılan asma kilit açtırılır. Ziyaretlere götürülür, hocalara okutulur (Kürkçüoğlu, 1995, s. 12).
5) Ağlayan ve Uyumayan Çocuk
Bebek doğduğunda ve sonrasında çok ağlıyorsa bebeğin berktiğine inanılır, yaşlı bir kadın bebeğin göğsüne zeytinyağı ile masaj yapar ve kundaklar, bu kişiye bir kalıp sabun hediye edilir. Hocaya götürülür hoca dua okur, yazdığı muska giysisinin omuzuna takılır (K.K.2). Ağlayan bebeğe ve annesine anason çayı verilir, mide ve bağırsağı rahatlatılır (K.K.5).
Uyumayan ya da az uyuyan çocuklar sallanır, ninni söylenir. Anason kaynatılıp içilir (Kürkçüoğlu, 1995, s. 12).
Uykusunda gülen çocuğun melekler tarafından güldürüldüğüne inanılır.
6) Çok hareketli ve Yaramaz Çocuk
Yaramazlık yapan çocuk ziyaretlere götürülür (K.K.5). Yaramazlık yapan çocuklar Cuma selası sırasında Dabbakhane’ye götürülür sela verilirken oradaki su ile çocuğun yüzü yıkanır (K.K.1), (K.K.4). Burada derilerin tüylerinden temizlenmesi için, içinde köpek pisliği, dövülmüş mazı kozalağı ya da dövülmüş sumak yaprağı karışımı olan “sile çukuru”nun etrafında çocuk döndürülür. Böylece “pislik pisliği giderir” düşüncesiyle pis suyun çocuğun bu “kötü/pis huyunu” gidereceğine inanılır. 1970 yılına kadar sürdürülen bu gelenek Dabbakhane’nin faaliyetlerini durdurmasıyla günümüzde terkedilmiştir.
7) Çocukta Çeşitli Rahatsızlıkların Giderilmesi
İshal olan çocuğa nişasta karıştırılmış yoğurt yedirilir (K.K.1), (K.K.4).
Kusmayı önlemek için nane kaynatılıp içirilir (K.K.1). Nane ile fıstık kabuğu kaynatılıp içirilir (K.K.4).
Emzirilen bebek kusuyorsa annenin sırtına soğuk vurmaması gerekir (K.K.5).
Gaz ve sancısı olan çocuğa topalak verilir. Gaz ve kabızlık için künnük (akgünlük sakızı tozu) verilir (K.K.1) (K.K.4). Gaz sancısı için nane kaynatılıp verilir (K.K.5).
8) Çocuğun Zihinsel ve Ruhsal Özelliklerini, Mizacını Belirten Yorumlar
Çocuğun elleri yumulu olursa büyüyünce cimri, açık olursa cömert olacağına inanılır. Parmağını emen bebeğin uslu olacağına inanılır.
Çocuk seyrek dişli olursa kısmeti bol olacağına, sol elini kullanırsa çok akıllı, zeki olacağına inanılır.
9) Yaş Günü Kutlaması
1980’den önceki yıllarda çocuklara yaş günü kutlaması yapıldığı çok az görülürdü. 1980’den itibaren günümüze kadar yaş günü kutlamasının gittikçe arttığı görülmektedir. Yaş günü kutlaması genellikle evde yapılır, yakın akrabalar ve tanıdıklar çağrılır.
DEĞERLENDİRME
Şanlıurfa’da tespit ettiğimiz geleneksel uygulamalar birçok yöremizde olduğu gibi dini inançlarla güçlendirilmektedir. Çocuğu olmayan kadına yapılan uygulamaların yanı sıra asıl olan “Allah’ın Muradı”nın tamamlanması ile çocuğun olacağı, ev dermanının tek başına yetmeyeceği inancı söz konusudur.
Urfa’daki oğlan çocuğunun kız çocuğundan daha çok istenmesi durumu ülkemizde görülen genel bir örnektir. Bu husus ekonomik bir güç olmanın yanı sıra baba ocağının tüttürülmesi isteğinden de kaynaklanmaktadır.
Halk hekimliği ile çeşitli inanışlar ve uygulamalar Urfa’da doğumla ilgili gelenek ve adetlerin şekillenmesine etkili olmuştur. Halk kültürünün bir parçası olan bu geleneklerin olumsuz yönleri ortadan kaldırıldığında, daha güzel ve olumlu bir kültürel miras ortaya çıkacaktır. Bu tür araştırmaların farklı kesimlerde ve değişik yörelerde yapılması genelleme ve karşılaştırma açısından yararlı olacaktır.
Şanlıurfa’da doğumla ilgili tüm pratik ve inanmalarda son yıllarda geleneksel yöntemlerin azaldığı gözlemlenmiştir. Bir nesil öncesi, eski inançlarını ve adetlerini hala yaşatmaktadır. Ancak yeni nesil aileler çağdaş doğum yöntemlerini tercih etmekte, daha sağlıklı nesiller yetiştirmeye çalışmaktadırlar.
KAYNAKÇA
Acıpayamlı, Orhan. (1962). “Anadolu’da Nazarla İlgili Bazı Adet ve İnanmalar”, A. Ü. Dil ve Tarih Coğrafya Fakültesi Dergisi, Cilt: XX, Sayı: 1-2, ss. 1-42.
Acıpayamlı, Orhan (1961). Doğumla İlgili Adet ve İnanmaların Etnolojik Etüdü, Türk Kurumu Basımevi, Ankara.
Bahşişoğlu Ayşegül. Doğum Adetleri, Şanlıurfa Kültür Müdürlüğü Arşivi, Y. 15-930-005.
Nahya (Erk), Zümrüt. (1976). “Anadolu’da Kırklama” adlı makalesi. 1. Uluslararası Türk Folklor Kongresi Bildirileri, IV. Cilt.
Nahya, Zümrüt (1984). “Urfa’da Doğum Gelenek ve Görenekleri”, Türk Folklor Araştırmaları Yıllığı 1983, Gazi Üniversitesi Basımevi, Ankara, S: 73-80.
Kürkçüoğlu, Nermin (1995). Şanlıurfa ve Ankara Bölgesinde Doğum Öncesi, Doğum ve Sonrası Gelenek-Görenek ve İnanışlar, Yayımlanmamış Lisans Tezi, Gazi Üniv. Mesleki Eğitim Fakültesi Çocuk Gelişimi ve Eğitimi Bölümü.
Saraç, M. Adil. (2017). Urfaca Urfalıca, Şanlıurfa Büyükşehir Belediyesi Yayınları.
Küçük, Abdurrahman. (1989). “Alkarısı”, TDV İslâm Ansiklopedisi, https://islamansiklopedisi.org.tr/ alkarisi (erişim: 20.03.2025).
Sözlü Kaynaklar
K.K.1: Münire Subaşı, (1946), 08.08.2024 görüşme.
K.K.2: Sema Akbıyık, 08.08.2024 tarihinde görüşme
K.K.3: Nevin Ateşsal, 11.11.2024 tarihinde görüşme
K.K.4: Süheyla Bilsel, 02.09.2024 tarihinde görüşme
K.K.5: Zeliha Kaysı, 31.08.2024 tarihinde görüşme
K.K.6: Kadriye Kürkçüoğlu, 19.03.2025 tarihinde görüşme
K.K.7: Serap Aydoğdu, 11.11.2024 tarihinde görüşme
K.K.8 Ali Nur Hayırlı, 28.03.2025 tarihli görüşme
