Edebiyat Öğretmeni
URFA’DA KONUŞULAN TÜRKÇE
Türkçenin tahmin edilen veya bilinen 2500-3000 yıllık tarihi, birçok döneme ayrılmaktadır. Bu dönemler; karanlık dönem, en eski Türkçe, eski Türkçe, orta Türkçe, modern Türkçe şeklinde adlandırılmaktadır. Coğrafi konum olarak da doğu Türkçesi, batı Türkçesi olarak iki bölgede mütalaa ediliyor. Bugün Türkiye’de yazı dilinde kullandığımız Türkçe, modern Türkçenin Batı bölgesinde kullanılan Türkçe. Konuşma dili ve yerel diyalektler açısından da çeşitli bölgelere ayrılıyor. İstanbul, Rumeli (Trakya) Aydın, Karaman, Kastamonu, Ankara, Harput, Erzurum, Kerkük gibi. Urfa’da konuşulan Türkçe de Harput ağızlarına dahil edilmiş. Halbuki Harput ağzıyla Urfa’da konuşulan Türkçe arasında bazı seslerin genizden çıkmasından başka hiçbir benzerlik yoktur.
Urfa’da konuşulan Türkçeyi bir ağza bağlamak gerekiyorsa bu ağız Kerkük ağzı olmalıdır. Tarihi, coğrafi, fonetik bakımdan en doğrusu budur. Kaldı ki halk arasında yaygın bir kültüre göre Urfa ile Kerkük arasında bir de “dayı-yeğen” ilişkisi vardır. Bu çalışmada ısrarla “Urfa ağzı” demek yerine “Urfa’da konuşulan Türkçe” demeyi uygun gördük.
Urfa’da konuşulan dil Türkçe olduğuna göre bu Türkçenin nasıl meydana geldiğini anlamak için tarihin seyri içinde buraya Türk veya Türkmenlerin ne zaman geldiğini, nasıl ve nereye yerleştiğini bilmemiz gerekir. Urfa’ya Türkmenlerin göçleri ve yerleşimleri aşağı yukarı 1200 yılı kapsar. Urfa ve civarına 8. yüzyıl ile 20. yüzyıl arasında fetihlerle, savaşlarla veya zorunlu iskânlarla yaklaşık 9 Türkmen göçü olmuştur (Saraç, 2018, s. 22).
Bize göre Urfa’da konuşulan Türkçe, bu haliyle bölgeye 14. yüzyılın sonuyla 15. yüzyılın sonu arasında hakim olan Türk Akkoyunlu Devleti’nin dilinden başka bir şey değildir. Akkoyunlular Urfa’ya hem hayırlı eserler kazandırmışlar hem burada görevlendirdikleri idarecilerle burada işbaşına geleceklere devlet yönetme yeteneğini kazandırmışlar hem de zengin bir kültür mirası bırakmışlardır. Bütün bu bilgiler Urfa’da konuşulan Türkçenin bu bölgeye zaman zaman göç eden Türkmenlerin dili olduğunu, bu dilin Maveraünnehir’de konuşulan Türkçe olduğunu, gerek Malazgirt Savaşı ve Moğol istilası nedeniyle gelen Türkler tarafından ve gerekse Türk devleti olan Akkoyunlular tarafından Urfa’ya getirildiğini, bu dilin o zamanın şartları altında yıllar süren göç sırasında ve göç yolları üzerinde biraz değiştiğini, Pers İmparatorluğu’nun yıkılmasından sonra Türklerle göçebe yaşam tarzı içinde iç içe yaşayan Kürtlerle yapılan kültür alışverişinden, Urfa’ya ulaşan göç kafilelerinin burada yoğun olarak yaşayan Arapların söz dağarcığından ve ses yapısından etkilendiğini, bu bölgenin kadim halklarından olan Süryani, Ermeni, Yahudi halklarının yerel yaşamdan kaynaklanan, yerel motiflerle süslü obje adlandırmalarını Türkmen söz dağarcığına kattığını rahatlıkla söyleyebiliriz (Saraç, 2018, s. 23).
Urfa’da konuşulan Türkçenin dış etkilere açık olduğunu, halkın kulağına, hançeresine uygun olan sözcükleri bazen değiştirmeden, bazen değiştirerek, bazen de kısaltarak çekinmeden kullandığını görüyoruz. Urfa Türkçesinde kesin olarak Türkçe olup bugün Türkçe sözlüklerde yer almayan kelimelerin yanında; Arapça, Farsça, Kürtçe, Süryanice, Ermenice sözcüklerin yanı sıra Batı kökenli sözcükleri de kendi hançeresine uygun hale getirilerek Urfa’da kullanıldıklarına şahit oluyoruz.
1000 yıla yakın bir zamanda Urfa’da bir arada yaşama kültürü içinde yaşamış çeşitli ırklara ve dinlere mensup insanın birlikte oluşturduğu, temeli Türkçe olan bir dille karşı karşıyayız Urfa’da. Bu toprakların eski sahipleri olan Süryaniler, Ermeniler, İslamiyetin yayıldığı yıllarda Araplar, 11. yüzyıldan itibaren de Türkmenler ve Kürtler kendi sözlüklerinden bazı sözcükleri burada yaşayan halka benimsetebilmişlerdir. Bu benimseme biraz da bölgesel şartlardan ve ihtiyaçlardan kaynaklanmıştır. Tarım ve ticaret merkezi olan Urfa’da, bu yolla pratik bir dil oluşmuştur. Urfa’nın özellikle 11 ve 15. yüzyıllar arasında sık sık el değiştirmesinin de bunda inkâr edilmez bir payı vardır. O sözcüklerden bir demet sunmakta konuya ışık tutma açısından yarar vardır.
Bu çalışmada yer alan sözcüklerin doğru okunabilmesini sağlamak amacıyla bazı harfler için aşağıdaki özel karekterler kullanılmıştır.
1) “Ayn” sesinin yerine “ ‘ “ (‘eziz),
2) Normal “e” sesi dışındaki kapalı “e” sesi yerine ”é” (kéf), (béz)
3) “ka” sesinin yerine “ḳ” (ḳelip),
4) Hırıltılı “h” yerine “ḫ” (ḫızan),
5) Genizden gelen “h” yerine “ḥ” kullanılmıştır (ḥürt).
Bu bir tür transkripsiyon alfabesi diyeceğimiz özellikler sözlükte ayrı harfler olarak değerlendirilmiştir
TÜRKÇE: ağardanlıḫ, ağlağan, aparmaḫ, balaḫ, bécerlemaḫ, bellemaḫ, bézenk, bişe, bölemaḫ, bulağaç, bulanğa, bürik, çaḫşaşmaḫ, çembasmaḫ, çıralıḫ, çimecek, çimmaḫ, ‘eyreti (iğreti), gedemeç, geremeç, gezenek, ge-zenge, gezgere, götirge, güvengez, ḫepenk, ḳadamaḫ, ḳafağan, ḳaḳırdaḫ, ḳavaltaḫ, kesmik, ḳırğat, köv, ḳufa, küllik, taylıḫ, mısḳanmaḫ,nağara,öksemaḫ, siyenç, susazlıḫ, şırlamaḫ, tapı ḳılmaḫ,tendüris, teppik, tirkeşmaḫ, toḳaç, töz, tummaḫ, tutırıḫ, üsteçelik, yaldatmaḫ, yérik, yırlamaḫ, zurna (mutfak aparatı)…
Bu örnekler Türkçenin Urfa’da ne derece bilindiğini , yaşatıldığını, bugün Türkçeyi konuşanların kullanmaya kullanmaya unuttukları hangi örneklerin Urfa’da yaşamaya devam ettiğini göstermesi bakımından önemlidir.
ARAPÇA: asbap (esvap), avsın (efsun), babılhava, barğut, bede’et, behre, bel’e, beşeret (basiret), bét (beyt), betre, bezzaz, bikir, Cabır, cibin, cüz, çelbessuḳ, debbus, ‘egâl, ‘etebe, érbe’e, ḫelfe (ḫalife), ḫemis, ḫıyar, iḥtibar (i’tibar),iḥtimat (i’timat), iḥtiraz (İ’tiraz),isnayın, kefye, ḳestel, malḫuta (maḫluta), mısallaḳ, musafat (müsavat), müceddere, müfteḥ (miftaḥ), mükebbe, nadım (nadim), ne’ere (na’ra), ne’let (la’net) nevir, nüḥset (nüḥuset), ratıp, recul, seḥen, sep, şaḳḳa, şaz, şikâr, şikât (şikâyet), tebe’et, tebs (tems), teḥennavı (taḥın nebi), telata, tetirbe , tevir (tavır), Tılfındır (Tel Futur) timin (seman), tişdit (teşdid), ‘ümman, vesḳe, ziyarat, zülumat (zulmet)…
FARSÇA: aşna (aşina), badıya (badiye) bar, barabar, barḫana, béçara (biçare), bedistan, beḫteniz (maydanoz-midenüvaz), belengez, beli, bes, bet, béterin (bedterin), béyḫut (biḫod), bağmançı (bağban), bezirgen (bazargân), bostana (bostaniye), boy (buy), cab, camḫana, cünk (künc), çıra (çire), dezgâh (destgâh), gâh, ḫana (ḫane), ḫuva, kefgir, ḳetremiz (ḳatreamiz), péşenk (piş-ahenk), péşkir, péştimal, pezvent (pazubent), şegirt, şehpender (şah-ı bender), tiği teber, tirintaz (tirendaz), tutya, zérzembe (zir-i zenbe)…
ARAPÇA-FARSÇA: Osmanlıcadan gelen bir alışkanlıkla yarısı Arapça, yarısı Farsça olan sözcükler de vardır: Becis (bedcins), bedde’e (beddua), ezaḫana (eczane), ḳafafḫana, ḳosḫana (konsoloshane), masmaḫana (basmahane), mevlaḫana (Mevlevihane), sallaḫana…
KÜRTÇE: bébeḫt, beḫtireş, bémal, bémırat, berdenbert, cenik, Çarmélik, çelmemmik, çelpesenk, çelpeşik, çillek, çilo, çiloreş, çilorut, denno, ‘Enter, ḫar, ḫırrik, havaré, ḥeftaḳıl, ḫıltan, kéci, keçik, kellepuş, kerḫut, köfi, ḳulétan, ḳunde, lapşavut, lot, néçek, pin, soro, téşi…
BATI DİLLERİ: barmil, cenderme, domile, fanulya, firenk, fotḫıraf, ḫarmanato, haytalya, ḫonker, islim (çorap), ḳazata, ḳerulya, ḳeymon, ḳezuz, ḳıleverik, ḳocıḫ, ḳozmitif, ḳutnı, liver, Mençester, panga, panğınot, papél, pırava (prova), pısḳılét, piskivit, saḳḳo…
ERMENİCE: ablasım, basalla, basta, bedris, cağ, ciriş, çörten, cob, çir, çitara, Edene, endirek, Girro, ğaziç, ğıjjik, haçiya, ḫampara, hampo, ḥegden, ḫereze, ḫışlek, ḫışva, him, intile, istike, iskele, ḳalıç, ḳırtik, külünçe (ḳlice), livan, marhama, miyene, mingil, palza, panaz, sile, silepçe…
Ayrıca loğ, mertek, pinti, zıbar, tırnik, çirtik, damaz, ḳuttik, mıḫ sözcükleri Ermenice olmasa da Ermenicenin günlük konuşma diline girmiş sözcüklerdir.
SÜRYANİCE: ḥevara.
YİDİŞÇE: masluḳa.
I- URFA’DA KONUŞULAN TÜRKÇEDE MEYDANA GELEN SES OLAYLARI
A- BÜYÜK ÜNLÜ UYUMU (KALINLIK İNCELİK UYUMU):
Türkçede kullanılan ve büyük ünlü uyumuna uymayan Türkçe sözcükler Urfa’da büyük ünlü uyumuna uygun olarak kullanılır:
Elma > alma, alev > alav, ateş > ataş, anne > ana, ḳardeş > ḳardaş Türkçede kullanılan ve dilimize çoğunlukla dışarıdan gelerek büyük ünlü uyumuna uymayan sözcükler Urfa’da çoğunlukla büyük ünlü uyumuna uyularak söylenir: abani > ağabanı, abdest > ‘ebdes, ahiret > eḫret, aḳiḳ > ḥeḳiḳ, alamet > ‘elemet, alem > ‘elem, allengir > ‘ellengir, amele > ‘emele, araḳçin > araḫçın, arifane > ḥerefene, arife > ‘erfe, arife > ‘erefe, armudiye > armudıya, aşikâre > eşkere, Azezi > ‘Ezezi, badem > payam, badiye > badıya, bahane > mahana, bahçe > baḫça, bahir > beḥir, basiret > beşeret, basmahane > masmaḫana,beraber > barabar, bezirgân > bezirgen, bimaristan > marıstan, biraz > birez, bostaniye > bostana, büleha > bulaha; camedan > camadan , cenabet > cinibit, cülha > cülḥe; dahil > deḫil, defa > deḥfe, daḳiḳa > deḳḳe, derman > der-men; efsun > avsın, emanet > amanat, entari > ‘enteri, ezva’ > ezveḥ; fahişe > feḥşe, fariğ > feriğ, felhan > felḥen, fiyat > fiyet; gafil > ḳafıl, garez > ḳerez, garip > ḳerip, gayri > ḳeyri, gazete > ḳazata, gaziye > ḳazıya, gazve > ḫezve; hacet > ḥecet, halavet > ḥelevet, Halep > Ḥelep, halife > ḫelfe, Hamidiye > Ḥemidiye, hane > ḫana, hanek > ḥenek, hangi > hanḳı, hani > hanı, harabe > ḫaraba, haspir > ḥespir, hatem > ḫetem, hemail > hamaylı, hempa > hampa, hikâyet> ḥeket, hilaf > ḫılaf, hilat > ḫel’et, hizmetkâr > ḫizmeker, huri > ḥüri; itap > ‘etep, kadeh > ḳedeḥ, ḳadife > ḳedife, kadim > ḳediym, ḳadir > ḳedir, kaime > ḳeyme, kale > ḳala, kanne > ḳenne, kastel > ḳestel, kaşmer > ḳeşmer, katmer > ḳetmer, kavil > ḳevil, kuşhane > ḳuşḳana; kâtip > kâtıp, kâhke > keḥke, kâkül > kekil, kimyon > kemmin, ketum > ketim, külah > külleḥ, lügat > loğat, madem > madam, Mağribi > Meğribi, muhacir > mahacır, mahalle > meḥle, mahmuriye > maḫmurıya, melamet > malamat, Mançester > Mençester, manej > manaj, mani > me’ni, mahfel > meḥfel, mahkeme > meḥkeme, mahlep > melḫep , misbah > mesbeḥ, mezak > mezzeḳ, mirimiran > mırmıran, muamele > me’mele, muhabbet > müḥübbet, muhallebi > miḥellebiye, muhip > müḥüp, mukaşşer > miḳeşşer, mukayyet > miḳeyet, Murtaza > Mırtıza, mutrip > mıtrıp, nadim > nadım, nasip > nesip; paye > paya, peygamber > peyḫember, pazubent > pezvent, reyhan > reḫen; Sadreddin > Sedreddin, sahaniye > seḥeniye, sahip > seḥep, sakamet > seḳemet, sahlep > selḥep, saye > saya, sürahiye >süreḥye; şakirt > şegirt, şemame > şememe, şoför > şifér; tabiat > tebe’et, taharet > dahrat, tarafeyn > terefén, taze > tezze, temaşa > tamaşa; urubiye > urubıya; zahir > zahar , zahire > zeḫre, zaten > zatan, zebellah > zebelleḥ vb.
Ancak büyük ünlü uyumuna uyduğu halde Urfa Türkçesinde büyük ünlü uyumuna aykırı hale gelen sözcükler ile büyük ünlü uyumuna uyduğu halde inceltilen ve kalınlaştırılan ve büyük ünlü uyumuna aykırılaştırılan sözcükler de vardır: ayar > ‘eyar, hamam > ḥemam, kilaş, kisḳa, kebap, kübap, limon > léymun, ayvan > eyvan, livan, zivan, mabeyn > mabén, margizet, Mahmudiye > Meḥmudıya, mahluk > meḥruk, Mersavi > Mersavı, mayhoş > meyḫoş, mibar, mübarek > mibarek, tüccar, nişara, meyan > biyan, bumbar > mimbar, ziyaret > ziyarat, teḥennavı vb.
Bu örneklere bakarak Urfa Türkçesi için bir kural koymak; bu, budur demek mümkün değildir. Ancak şunu da gözden kaçırmamak gerekir: “a” kalın ünlüsü yerine çoğunlukla “e” ince ünlüsü tercih edilmiştir. Bu durum Urfa Türkçesinin Arap fonetiğinin etkisinde kalmış olmasındandır.
sahan > seḥen, kanara > ḳenere, kadar > ḳeder, mahal > meḥel, ovala > öfele, kayır > ḳeyir, kayıp > ḳeyip, lahza > leḥse, sakal > seḳḳel, kadayıf > ḳedeyif, çırpı > çirpi, kaysı > ḳeysi vb.
Urfa Türkçesinde ayrıca şimdiki zaman eki olan “- yor” eki yerine “-y” kullanıldığından büyük ünlü uyumuna bir aykırılık görülmez. (1. çoğul kişi hariç.): Gidiyem, gidiysen, gidiy; gidiyıḫ, gidiysiz, gidiyler. (gidiyıḫ dışında)
Büyük ünlü uyumuna aykırı sözcük sayısı da azımsanmayacak kadardır: ḳınifir, ḳılefet, ziyarat, ḥevuç, ‘ecır, ‘ecıyan, ‘eyan, ‘eḳrıba, ‘eḳıl, eyvan, ‘ehram, mesarıf, kebap, kübap, léymun vb.
B- KÜÇÜK ÜNLÜ UYUMU (DÜZLÜK YUVARLAKLIK UYUMU)
Urfa Türkçesinde küçük ünlü uyumuna uyan 150-200 sözcük vardır: ḳoḳa, ḳuḳa, güvengez, yuḫa, güvegi, öle, gümen, köynek, ḳuşḳana, gözzel, çolaḫ, zuvaḫ, oraḫta, çömçe, dolam, ḫuva, dorğama, torama, kömes, südlegen, ḳosḫana, böke, tolaḳa,örke, kölge, tüken, ḫopan, töredi, kôraḫmaḫ, dolama vb.
Bunların dışında küçük ünlü uyumuna uymayan 350-400 sözcük vardır.
Küçük ünlü uyumuna aykırılık gösteren sözcüklerden bir kısmı düz bir ünlü ile başladığı halde yuvarlak ünlüyle devam eden sözcüklerdir: Ḳavum, savuḫ, çizo, çiloreş, serḫoş, fanulya, zıḳnabut, ‘ebut, şırlop, léymun, şakşaḳo, meyremḫort, barudı,maḫmurıya, haho vb.
Urfa Türkçesinde küçük ünlü uyumuna aykırı durumların ana sebebi düzleşmedir. İlk hecesinde yuvarlak bir ünlü bulunan sözcükteki diğer yuvarlak ünlüler düzleşir: ḳoḫı, yuḫı, üzim, ḳorıḫ, götirge, görim, suyı, südli, sümik, ḳoyın, buğı, ḳuyı, boynız, bürimaḫ, bürik, bulıt, süri, horım, böyik, küçik,yolçı, yonıçı, müdi, loğçı, külinçe, vb.
C- ÜNLÜ DARALMASI
Urfa Türkçesinde şimdiki zaman eki olan “-yor” eki kullanılmadığı için bu nedenle meydana gelen bir ünlü değişmesi görülmez. Ancak “-yor” eki yerine kullanılan “y” eki “a, e” ünlüleriyle biten eylemlerin sonundaki adı geçen ünlüleri darlaştırır: İste-y-em > istiyem= istiyorum, kilitle-y-sen > kitliysen= Kilitliyorsun, itekle-yor-lar > itekliyler= itekliyorlar, topla-yor-sunuz > topliysız= topluyorsunuz, fitle-y-ıḫ > fitliysiz= fitliyoruz vb.
“-y” kaynaştırma ünsüzü fiiller dışında isim ve diğer sözcüklerin sonundaki bütün “a, e” ünlülerini darlaştırarak “ı, i” ünlülerine dönüştürür. Urfa Türkçesinde yaygın olan “düzleşme olayı nedeniyle “a, e” ünlüleri “u, ü” ünlülerine dönüşmez.
Oda-y-a > odıya , kıble-y-i ḳulbe-y-i > ḳulbiyi veya ḳulbiy = kıbleyi, ‘ölbe-yi > ‘ölbiyi veya ‘ölbiy, ḳufa – y – a > ḳufiya, alma – y – ı > almı-yı veya almıy, ḫoca-y-ı > ḫociy vb. “-y-“ kaynaştırma ünsüzü Türkiye Türkçesinde “yemek “ ve “demek” fiillerini darlaştırırken (diyecek, diye, yiyecek, yiyerek vb.) Urfa Türkçesinde “-y” kaynaştırma ünsüzleri bu fiillerden sadece “demek” fiilini darlaştırır: Siye déyecaḫ sözim ḳalmadı. Öliyi yiye yiye artıḫ diriye mi başladiy?
Ç- ÜNLÜ TÜREMELERİ
a) Başta Ünlü Türemesi: raḳı > ‘eraḳı, yirmi > girmi > igirmi, sıtma > ısıtma, leş > üleş.
b) Ortada Ünlü Türemesi: zevḳlenmek > zavuḳlanmaḫ, ‘ecyan > ‘ecıyan, cüret > cüre’et, lüks > lökis, nara > ne’ere, banḳnot > pangınot, yalnız > yalavuz vb.
c) Sonda Ünlü Türemesi: güvey > güvegi, karbonat > ḫarmanato, kat kat > ḳatḳatı, maz maz > mazmazı, tık tık > tıḳtıḳı, şık şık > şıḳşıḳı, lık lık> lıḳlıḳı, mor mor > mormorı, kôr fehem > kôra fehem, eşarp > şarpa vb.
D- ÜNLÜ DÜŞMELERİ
Urfa’da konuşulan Türkçe sonuçta kitabi bir dil ve edebi bir dil değildir. Günlük hayata gerekli olarak oluşturulmuş pratik, kolay söylenen, yöre insanının hançeresine uygun bir dildir. Her konuda olduğu gibi ünlü düşmelerini belirli bir kurala bağlamak hem doğru hem mümkün değildir. Bu yüzden olur olmaz yerlerde ünlü düşmelerine rastlıyoruz: avukat > abḳat, altı atar > altatar, göyin > göyni, göyil > göyli, buğı > buğ, sarı-ar-mak > saralmaḫ, taharet > dahrat, halife > ḫelfe, zahire > zeḫre, çıtırık > çıtrıḫ, muamele > me’mele, cereyan > céryan, mahalle > meḥle, çemirmek > çemremaḫ, dakika > deḳḳe, ahiret > eḫret, aşikâre > eşkere, ‘arife > ‘erfe, fahişe > feḥşe, kılavılanmak > ḳılavlanmaḫ, kuyu > ḳuy, kuzulamak > ḳuzlamaḫ, ḳuzulayıcı > ḳuzlaçı, Mecidiye > Mecdiye, küme > köm vb.
E- ÜNLÜ DEĞİŞMELERİ
Urfa’da konuşulan Türkçede çok çeşitli ünlü değişmeleri gözlenmektedir. Bu değişmeler belli kural veya kurallar içinde değildir, söylemek uygun olursa tamamen keyfidir:
1) e > a değişimleri: elektrik > alatirik, çengel > çanğal, idare > idara, gırtlak > ḫırtlek, tayyare > tiyara, sade > sada.
2) ı > a değişimi: azıcık > azacıḫ, çıyan > çayan, fırtına > fırtana, yıkamak > yaḫamaḫ.
3) ö > i değişimi: köfte > kifte.
4) i > é değişimi: indir > éndir, çiğnem > çéynem, diye > déyi, diye > déye, inmek > énmaḫ, inme > énme, işitmek > éşitmaḫ, ilmihasıl > érmiḥasıl, firik > férik, iyi > éyyi, nice > néce, gitmek > gétmaḫ, zehir > zéhér.
5) ö > é değişimi: böyle > béle, öyle > éle.
6) e > i değişimi: böcek > bö’cik, cenabet > cinibit, kefen > kefin, yere gir > yérregir, yemeni > yimeni, reze > rize.
7) a > é değişimi: buhari > bıḫéri.
8) u > ı değişimi: buhari > bıḫéri, tomurcuk> domırçaḫ, futa > fıta, bulut > bulıt, yoğun > yoğın.
9) u > ö değişimi: bugün > bögin.
10) ü > i değişimi: bugün > bögin, büyük > böyik, üvez > ivez.
11) ü > ö değişimi: büyük > böyik, küme > köm, kümes > kömes, güzel > gözzel, tülbent > dölbent.
12) o > u değişimi: boğa > buğa, bohça > buḫça, boynuz > buynız, gazoz >ḳezuz, loḳum > luḳḳım, tombul > tumbıl, yoğurt > yuğırt.
13) a > ı değişimi: Mağribi > mığrıbı, mazarrat > mızarat, kurabiye >ḳurıbiye, akraba > ‘eḳrıba, oklava > oḫlavı.
14) i > a değişimi: cahil > cahal.
15) a > e değişimi: jandarma > cenderme, şap > şeb.
16) e > o değişimi: cevap > coğap.
17) a > ö değişimi: havf > ḫövf.
18) i > e değişimi: çim > çem, gidemeç > gedemeç, giremeç > geremeç, ninni > nenni, iye > eye, tespih > töspeḥ, zincir > zencir, nitekim > netekin.
19) u > o değişimi: huni > honi, pudra > podra, vapur > papor, sunturlu > zontırlı, uyanık> oyaḫ, usanmaḳ> osanmaḫ, uyarmak > oyarmaḫ.
20) e > ö değişimi: deyyus > döyyis, devlet > dövlet, tespih > töspeḥ, yevmiye > yömiye.
21) ö > ô değişimi: kör > kôr, körelmek > kôraḫmaḫ.
22) i > ı değişimi: çizmek > cızmaḫ, çizgi > cızğı, çizik > cızzıḫ.
23) ş. u > i değişimi: ufaḳ > ifaḫ, ufalamak> ifalamaḫ.
24) u > a değişimi: tomurcuk > domırçaḫ, dokunmak> toḫanmaḫ.
25) ü > e değişimi: döndürmek > döndermaḫ.
26) ı > o değişimi: çıban > çoban.
27) u > ‘e değişimi: dualar > de’eler.
28) ı > u değişimi: kızılkurt > ḳuzzılḳurt, kırlangıç >ḳarlanḳuç, tımbıltı > tumbıltı.
29) ı > é değişimi: kıvırtmak > ḳıvértmaḫ.
30) a > i değişimi: tayyare > tiyara, sermaye > sermiye, yelpaze > yelpize.
31) u > e değişimi: muhkem > peḥkem.
32) ü > o değişimi: tünel > tonél.
33) ö > ‘ü değişimi: ömür > ‘ümir, özür > ‘üzir.
34) ü > é değişimi: yürümek > yérimaḫ, yürüyüş > yériş.
35) i > ‘ü değişimi: ilim > ‘ülüm.
36) i > é değişmeleri: kin > kén, hiç > héç, hadi > hadé.
37) e > é değişmeleri: ehram > éhram, ehil > éhil, engin > éngin, etmek > étmaḫ, gece > géce, erken > érken.
38) a > ‘e değişmeleri: ayna > ‘eyne, aba > ‘eba, abdal > ‘ebdal, abdest > ‘ebdes, abra > ‘ebra, acemi > ‘ecemi, acep > ‘ecep, acur > ‘ecır, acyan > ‘ecıyan, aciz > ‘eciz, adet > ‘edet, adu > ‘edi, af > ‘ef, Akabe> ‘Eḳaba, aşar > ‘eşar, aşık > ‘eşıḳ(‘aşıḳ), aşur > ‘eşir, avare > ‘evara, akide > ‘eḳıt, akrep > ‘eḳrap, akraba > ‘eḳrıba, alem > ‘elem, alamet >‘elemet, Ali > ‘Eli, allengir > ‘ellengir, amele > ‘emele, angut > ‘engut, Ayn-ı Züleyha > ‘enzılḫa, araba > ‘erabana, Arap > ‘Erap, arasa> ‘erasa, arife > ‘erefe, arsız > ‘ersız, allengir > ‘ellengir, asker >‘esker,ayan > ‘eyan, Azezi > ‘Ezezi, aynı > ‘eyni …
39) ı‘. ı > ‘é değişmeleri: Irz > ‘érz, ışkın > ‘éşḳın, ıyal > ‘eyal.
40) i’. i > ‘e değişmesi: İtap > ‘etep.
F- DÜZLEŞME
“o, ö, u, ü” yuvarlak ünsüzleri ezici bir çoğunlukla ilk hece dışında kullanılmaz. Bu ünsüzlerin ilk hecede de nadiren de görülse, diğer hecelerde düzleştiği gözlenir.
1) İlk hecede düzleşme: buhari > bıḫéri, bu > bı, bukağı > bıḫavı, burası > bırası, duvar > divar, mutrip > mıtrıp, musallak > mısallaḳ, mundar > mırdar, murat > mırat, murat > mıraz, molla > mılla, soğuk > savıḫ, sofra > sırfa, şoför > şifér, yürüyüş > yériş, tömbeki > tembeki, tüy > tiv, tüfek > tifenk, mübarek > mibarek, bumbar > mimbar, düş > diş.
2) Diğer hecelerde düzleşme: okumak > oḫımaḫ, ağu > ağı, karpuz > ḳarpız, suyu > suyı, böğür > bögir, burgu > burğı, bulgur > burğıl, boynuz > buynız, büküm > bükim, bürük > bürik, bürümek > bürimaḫ, büzmük > büzmik, kuyu > ḳuyı, küfür > küfir, curun > curın, cücük > cücik, çöğür > çögir, tambura > dambıra, dümük > dümik, dürmük > dürmik, dokuz > doḳḳız, tomurcuk > domırçaḫ, kimyon > kemmin, ketum > ketim, sümük > sümik, gocuk > ḳocıḫ, koruk > ḳorıḫ, kuruntu > ḳurıntı, kurut > ḳurıt, kurşun > ḳurşın, köfü > köfi, kötü > köti, köylü > kövli, külünçe > külinçe, üzüm > üzim, küllük > küllik, küncü > künci, küsü > küsi, günlük > künnik, lokum > luḳḳım, lobut > lobıt, loğdur > loğdır, yokuş > loḳış, masum > meḥsim, sabun > sabın, kantuzu > ḳanduzı, koku > ḳoḫı, hatun > ḫatın, kalbur > ḫarbıl, hamur > ḫamır, domino > domile, doğru >dorğı, döğün > dögin, duru > durı, dünür > dügir, acur > ‘ecır, adu > ‘edi, fanus > fanıs, görüm > görim, götürge > götirge, gönül > göyin, gönül > göyil, kuruş > ğurış, köprü > körpi, çözmek > çézmaḫ, pamuk> pambıḫ, bisküvi > piskivit, örtük > örtik, öksürük > öskirik, önlük > öglik, örük > örik, otuz > ottız, muştu > muştı, müslüman > müsirman, namus > nammıs, ofunuk > ofınıḫ, oğunmak > oğınmaḫ, otçu > otçı, osuruk > ossırıḫ, oturakçı > otıraḫçı, oyun > oyın, saç öpümü > saç öpimi, soluk > solıḫ, söğürme > sögirme, sürütme > süritme, tapu > tapı, teberrük > teberik, tahammül > teḥmil, uyku > yuḫı, sunturlu > zontırlı, soku > zoḳḳı, yusufu tutan > yusıbıtutan, yoğurt > yuğırt, yonucu > yonıçı, yoğun > yoğın, yürüyüş > yériyiş, yürümek > yérimaḫ, urup > urıp, uçkur > uḫçır, tuturuk > tutırıḫ, tuluk > tulıḫ, topuk > toppıḫ, yoluḳ > yolıḫ…
G- YUVARLAKLAŞMA
Yukarıdaki düzleşme örneklerinden sonra Urfa Türkçesinde az da olsa görülen bir ses olayı da düz ünlülerin (a, e, ı, i) yuvarlaklaşmasıdır. Bıttım > buttım, kâmil > kâmul, cevap > coğap, çift > çüt, fanila > fanulya, temmuz > tommız, yalnız > yalavuz, mürit > mürüt, zeytin > zéytun, sıva > suvaḫ, sidik > südük.
Ğ- ÜNSÜZ TÜREMESİ
1) Başta Ünsüz Türemesi: imdi > hindi, aldatmak > yaldatmaḫ, elbet > helbet, is > his (duman kiri), akik > ḥeḳiḳ, aspir > ḥespir, ayva > ḥevya, eğe > yége, esir > yésir, ır > yır, ırak > yıraḫ, ırgalamak > yırğalamaḫ, ırlamak > yırlamaḫ, iri > yiri…
2) Sonda Ünsüz Türemesi: kalın >ḳalınt, kaygana >ḳayğanaḫ, kere > kerez, gibi > kimin, gibi > gibin, bisküvi > piskivit, yaya > yayan, sanki > sankim, sanki > zankim, yoksa > yoḫsam.
3) Ortada Ünsüz Türemesi: bari > bayrı, çakşımak > çaḫşaşmaḫ, defa > deḥfe, def olmak > deḥf olmaḫ, ezva’ > ezveḥ, fedai > fedayı, fırsat > fırsant, fişek > fişenk, tüfek > tifenk, hemail > hamaylı, havai > havayı, kuşak > ḳurşaḫ, limon > léymun, masum > meḥsim, itimat > iḥtimat, itiraz > iḥtiraz, menegüç >menengiç, öndeki > ögdaḫki, savai > savayı, takip > teḥḳip, umur > umbır, zefiran > zeḥferan, itibar > iḥtibar.
H- ÜNSÜZ DÜŞMELERİ
Söyleyiş kolaylığını yakalamak gayretiyle Urfa Türkçesinde sözcüklerin tamamı söylenmez. Telaffuzu zor, çıkarılması hançereyi zorlayan sözcüklerde bazı ünsüzler söylenmez. Bu düşmeler çok çeşitli biçimlerde olduğu için bu düşmeler için bir kural söylemek veya koymak mümkün değildir.
1) Başta ünsüz düşmesi: havlamak > ‘evlamaḫ, yüzlük > üzlik, yiğit > igit, yitik > itik, yılan > ilan , yılangeç > ilangéç, yüzgeç > üzgeç, yüksek, üskek, yüz > üz, yüzerlik > üzerlik, yüzük > üzik, yüzleme > üzleme
2) Ortada Ünsüz Düşmesi: boşaltmak > boşatmaḫ, altmış > atmış, bedcins > becis, kehriz > keriz, eczahane > ezaḫana, öyle > éle, hayrat > ḫérat, hizmetkâr > ḫizmeker, huylanmak > ḫulanmaḫ, inşallah > işallah, kırk kan etmek > ḳırḳan étmaḫ, kuvvet >ḳuvet, Emencek > Meçek, mazarrat > mızarat, öğle > öle sallakhane > sallaḫana, serpmek > sepmaḫ, sonra > sona, sonra > sora, söylemek >sölemaḫ, tunç > tuç, yaymatkap > yaymaḳap, küheylan > küḥélan, teberrük > teberik, tarafeyn > terefén, yanlış > yanış, yevmiye > yömiye, yuvarlak > yuvalaḫ, yuvarlamak > yuvalamaḫ, konç > ḳuç, böyle > béle, öyle > éle, mahalle > meḥle, çıkartmak > çıḫatmaḫ, çıkıkçı > çıḫıçı, çift > çüt, değnek > denek, devşirmek > döşirmaḫ…
3) Sonda ünsüz düşmesi: ancak > anca, buğday > buğda, abdest > ‘ebdes, küheylan > küḥeyla, sandıklık iğne > sandıḫlı inne.
I- İKİZ ÜNSÜZ
İkiz ünsüze Urfa Türkçesinden bol miktarda örnek verebiliriz. Bu ikizleşme iki ayrı biçimde meydana gelir.
1) Sözcüğün aslında olmadığı halde söylenirken ikizleşen ünsüzler: soku > zoḳḳı, topuk > toppıḫ, taze > tezze, yazık > yazzıḫ, yere gir > yérregir, sıpa > suppa, eşek > éşşek, iyi > éyyi, güzel > gözzel, hile >ḥille, hasır > ḥessir, yedi > yéddi, sekiz > sekkiz, dokuz > doḳḳız, çizik > cızzıḫ, cura > cürre, çapak > çappaḫ, çelik > çellik, çepel > çeppel, çepik > çeppik, sakız > saḳḳız, Eflatun > Elfettun, mezak > mezzeḳ, sakın > saḳḳın, sako > saḳḳo, sabah > sebbeḥ, sakal > seḳḳel, söke > sökke, tepelemek > teppelemaḫ, tepelik > teppelıḫ, tepik > teppik, tepir > teppir, şakırtı > şaḳḳıltı, sıcak > sıccaḫ, sele > selle, seki > sekki, otuz > ottız, osuruk > ossırıḫ, namus > nammıs, meçik > meççik, lokum > luḳḳım, lapa > lappa, külah > külleḥ, kızılkurt > ḳuzzılḳurt, kısa > ḳıssa, kaşık > ḳaşşıḫ, hece > ḥücce, haşa > ḥeşşe, hasır > ḥessir
2) Kendisinden önce veya sonra gelen ünsüzle benzeşerek ikizleşen ünsüzler: yansılamak > yassılamaḫ, yatsı > yassı, anlamak > annamaḫ, efsunlamak > avsınnamaḫ, binlik > binnik, cibinlik > cibinnik, dinlemek > dinnemaḫ, günlük otu > künnik otı, kimyon > kemin, karanlık >ḳarannıḫ, iğne > inne, iğnedenlik > innedanlıḫ.
İ- ÜNSÜZ GÖÇÜŞMESİ
Orta heceyi oluşturan ünsüzlerin Urfa Türkçesinde çok sayıda göçüşme olayını meydana getirdiğine tanık oluyoruz. Bu göçüşme ya yan yana olan ünsüzlerin yer değiştirmesiyle ya da birbirinden uzak ünsüzlerin yer değiştirmesiyle oluşur.
a) Yanyana ünsüzlerin göçüşmesi: şalvar > şerval, selvi > sevli, sofra > sırfa, toprak > torpaḫ, uğraşmak > urğaşmaḫ, tiksinmek > tiskinmaḫ, uçkur > uḫçır, yüksek > üskek, ağrımak > arğımaḫ, avrat > arvat, belki > beklim, bulgur > burğıl, uğramak > urğamaḫ, çıplak > çılpaḫ, çömlek > çölmek, doğrama > dorğama, doğru > dorğı, helva > ḥevla, kalbur > ḫarbıl, yaşmak > yamşaḫ, tecrübe > tercübe, sahlep > selḥep, öksürük> öskirik, öğretmek > örgetmaḫ, kirpi > kipri, Meryem > Méyrem, mahlep > melḥep, mahrama > marhama, avrat > arvat, kibrit > kirbit, kıble > ḳulbe, yaprak > yarpaḫ, yalvarmak > yarvalmaḫ, Eflatun > Elfettun.
b) Uzak olan ünsüzlerin göçüşmesi: Karyola > ḳerulya, künç > cünk, eğrice > egirce, lanet > ne’let, Müslüman > Müsirman, mandal > maldan, kavanoz > ḳenevüz, reçel > leçer, ileri > ireli.
J- ÜNSÜZ DEĞİŞMELERİ
Urfa’da konuşulan Türkçede Arapça ve Farsça unsurlar ağır bastığından ve yöre insanı kolay söyleyişi tercih ettiğinden sözcüklerde yaşanan ünsüz değişimleri çok çeşitlidir. Her türlü ünsüz akla gelebilecek her türlü değişime açık olunca böyle bir sonuç ortaya çıkmıştır. Üstelik bunları bir veya birkaç kurala bağlamak da mümkün değildir.
1) k > ḫ değişmeleri: maslak > maslaḫ, ocak > ocaḫ, sıcak > sıccaḫ, harçlık > ḫaşlıḫ, kabak > ḳabaḫ, kuyruk > ḳuyrıḫ, bıçak > pıçaḫ, taraklık > daraḫlıḫ, gocuk > ḳocıḫ, hulk > ḫulḫ, kılık > ḳılıḫ, kabuk > ḳabıḫ, salak > salaḫ, gıdık > ḳıdıḫ, koruk > ḳorıḫ, sıkım > sıḫım, sucuk > sucıḫ, koku > ḳoḫı, vakit > vaḫıt, kıldan > ḫıltan, katla > ḫatra, bukağı > mıḫavı, karbonat > ḫarmanato, akçe > aḫça, akar > aḫar, açık > açıḫ, acıkmak > acıḫmaḫ, okumak > oḫımaḫ, kakınç > ḳaḫınç, çıkın > çıḫın, çıkrık > çıḫrıḫ…
2) n > y değişmeleri: pınar > piyar, gönül > göyil, sonra > soyra.
3) v > f değişmesi: vişne > fişne.
4) g > k değişmesi: gurbet > ḳulbet.
5) l > h değişmesi: körelmek > kôraḫmaḫ.
6) ğ > y değişmesi: çiğnem > çéynem.
7) n > l değişmeleri: domino > domile, nem > lem, naylon > laylon.
8) d > t değişmesi: kıldan > ḫıltan
9) l > r değişmeleri: katla > ḫatra, ülke > örke, ilmihasıl, érmiḥasıl, mahluk > meḥruḳ, silkelemek > sirkelemaḫ, ceylan > céyran
10) r > l değişmeleri: harar > ḫaral, gurbet > ḳulbet, darbuka > delbike, güreşmek > güleşmaḫ, kararmak > ḳaralmaḫ, merhem > melhem, sararmak > saralmaḫ, şakırtı > şaḳḳıltı.
11) v > b değişmeleri: avukat > abıḳat, esvap > asbap.
12) s > h değişmeleri: hırsız > ḫırḫız, susmak > hüsmaḫ.
13) b > g değişmesi: böbrek > bögrek
14) b > m değişmesi: bukağı > mıḫavı.
15) r > t, d değişmeleri: kurtarmak > ḳurtatmaḫ, cankurtaran > canḳurtadan.
16) f > v değişmesi: efsun > avsın
17) b > v değişmeleri: pazubent > pezvent, tahannnebi > teḥannavı.
18) y > ş değişmesi: Ayşe > ‘Eşşe.
19) n > y değişmesi: gönül > göyin.
20) r > h değişmesi: kararmak >ḳaraḫmaḫ.
21) y > v değişmeleri: köy > köv, köylü > kövli, tüy > tiv.
22) v > f değişmeleri: ovalamak > öfelemaḫ, müsavat > musafat.
23) v > p değişmesi: vapur > papor.
24) k > l değişmesi: ökçe > ölçe.
25) v > m değişmesi: vebal > mabal.
26) t > z değişmesi: murat > mıraz.
27) z > d değişmesi: muzır > müdi,
28) ğ > v değişmesi: soğuk > savıḫ.
29) f > p değişmesi: tuhfe > tüḥpe.
30) v > g değişmesi: sövmek > sögmaḫ.
31) ç > ş değişmeleri: çekül > şaḳul, çorba > şorba.
32) s > ş değişmesi: basiret > beşeret.
33) nç >ş değişmesi: rençber > reşper.
34) d > y değişmesi: badem > payam.
35) b > p değişmeleri: badem > payam, banknot > pangınot, rençber > reşper, banka > panga.
36) m > n değişmeleri: nitekim > netekin, muska > nusḳa, şimdi > şindi, biçim > biçin, komşu > ḳonşı.
37) k > g, ğ değişmeleri: doksan > doğzan, Akçakale > Ağcaḳala, seksen > segzen.
38) s > z değişimleri. seksen > segzen, doksan > doğzan, sanki > zanki, sunturlu > zontırlı.
39) b > m değişimleri: karbonat > ḫarmanato, bahane > mahana, basmahane > masmaḫana, bumbar > mimbar.
40) lk > h değişimi: kalkmak > ḳaḫmaḫ
41) y > l değişimi: yokuş > loḳış.
42) n > g değişimleri: dünür > dügir, önlük > öglik.
43) b > p değişimi: pembe > pempe, badem > payam.
44) g > h değişimleri: peygamber > peyḫember, gazve > ḫezve.
45) y > g değişimleri: güvey > güvegi, leylek > leglek.
46) n > l değişimleri: fincan > filcan, néçek > leçek, dondurma > doldırma
47) l > n değişimleri: gönül > göyin, lahana > nahana, silsile > sinsile.
48) r > s değişimi: kertenkele > kestenkele.
49) m > p değişimi: muhkem > peḥkem
50) n > v değişimi: yalnız > yalavuz
51) p > f değişimi: yampiri > yanfırı
52) t > r değişimi: yetişmek > yérişmaḫ
53) f > b, p değişimleri: Yusuf > Yusıp, yusufututan > yusıbıtutan
54) m > b değişimleri: maydanoz > beḫteniz, meyan > biyan
K- ÜNSÜZ YUMUŞAMASI
“p, ç, t, k” sert ünsüzlerinin ünlülerin etkisiyle “b, c, d, g, ğ” ye dönüşmesi kuralı Türkiye Türkçesinde olduğu gibi Urfa Türkçesinde de geçerlidir: ilacın, icabında, dolabıdır, bulıdın, barsağına, sağlığımız… Ancak “k” ünsüzü Urfa’da önce “ḫ” ya dönüşür, “ḫ” ünsüzü de ünlülerin etkisiyle “ğ” ye dönüşür: kulak > ḳulaḫ > ḳulağının, tandırlık > tandırlıḫ > tandırlığa… Sözcük kökünde de yumuşama meydana gelebilir. Lakap > lağap.
L- BENZEŞME
Urfa Türkçesinde Türkiye Türkçesinde olduğu gibi sert ünsüzle biten sözcüklere getirilen yapım ve çekim ekleri, o ekin sert ünsüzle başlayan biçimi varsa o sert ünsüzle başlayan eki alır. Bişkel, bişkin, ifaḫçı, sütçi, isotçı, ḳeripçe, kéfçi, indekçi, otçı, bardaḫtan, otıraḫçı, tapçı, topçı, yekten, tekten, daştır, kelepçe.
M- AYKIRILAŞMA
Urfa Türkçesinde “-cı, -ci, -cu, -cü; -çı, -çi, -çu, -çü” yapım eklerinlerinden yuvarlak olan “-cu, -cü, -çu, -çü” ekleri yuvarlak ünlülerin düzleşmesinden dolayı kullanılmaz. Yine Urfa Türkçesinde bu eklerin getirildiği sözcüğün son ünlüsü veya ünsüzü ne olursa olsun “-cı, -ci“ ekleri de kullanılmaz. Yani sözcükler bol bol aykırılaşma örneği gösterir. bağmançı, baḫçaçı, buḫçaçı, cülḥeçi, çıḫıçı, düzençi, eglençe, ḫışvaçı, inneçi, ḳaraçı, ḳuzlaçı, kelleçi, leblebiçi, loğçı, naḫırçı, narınçı, taḳlaçı, tozçı, yazıçı, yonıçı, zarınçı, tomırçaḫ.
Bu durum bazen sözcük köklerini de etkiler: ḳarınça, ḳarḳa, ḳarlanḳuç.
Ayrıca ”hem-daş > hemtaş” ile “kıl-dan > ḫıltan” örnekleri aykırılaşma konusunda dikkat çeken diğer örneklerdir.
N- TONLULAŞMA
Bilindiği üzere Türkiye Türkçesinde “ç, t, k, p” sert ünsüzlerinin Anadolu ağızlarında bazen “c, d, g, b” yumuşak ünlülerine dönüşmesi olayına “tonlulaşma” denir ve bu olaya Urfa Türkçesinde çok miktarda rastlanır.
parmak > barmaḫ, pazar > bazar, pekmez > bekmez, patlıcan > balcan, pıtrak > bıtır, pişe > bişe, pişmek > bişmaḫ, pişirim > bişirim, çizme > cızma, çizik > cızzıḫ, taş > daş, taban > daban, tat > dat, taharet > dahrat, tambura > dambıra, tanış > danış, taraklık > daraḫlıḫ, teyze > dayza, tahra > dehre, tellak > dellek, tavşan > devşan, tezgâh > dezgâh, tırnakçı > dırnaḫçı, tülbent > dölbent, keçi > géçi, şakirt < şegirt, tuz > duz, kemik > gemik, kemirmek > gemirmaḫ, kendi > gendi, kavat > gevvat, kişi > gişi, kuruş > ğurış, kantuzu > ḳanduzı, bazar > bazar, seksen > segzen, terk etmek > tergemaḫ.
O- TONSUZLAŞMA
Türkiye Türkçesinde yer alan “b, c, d, g” yumuşak ünsüzlerinin Urfa’da konuşulan Türkçede tonsuzlaşarak “p, ç, t, k” ünsüzleriyle söylenerek tonsuzlaştığı görülür.
1) b > p tonsuzlaşması: asbir > ḥespir, misbah > mespeḥ, baca > paca, buhari > pıḫéri, berk > perk, beste > péste, bisiklet > pısḳılét, baklava > paḳlava, badem > payam, bıçak > pıçaḫ, bozmak > pozmaḫ, bozuk > pozıḫ, bölmek > pölmaḫ, tosbağa > tospağa, bakla > paḳla.
2) c > ç tonsuzlaşması: ceket > çeket.
3) d > t tonsuzlaşması: dükkân > tüken, deprenmek > teprenmaḫ, dökmek > tökmaḫ, dokunmak > toḫanmaḫ, dik > tik, diken > tiken, dut > tut.
4) g > k tonsuzlaşması: beng > benk, gömlek > köynek, gölge > kölge, gümeç > kömeç, hangi > hanḳı, hamdsiz > ḥemtsiz, gafil > ḳafıl, gardrop > ḳardolap, gazete > ḳazata, gaziye > ḳazıya, gaz > ḳaz, gazyağı > ḳazyağı, gazocağı > ḳazocağı, garip yiğit > ḳerbigit, garez > ḳerez, gayri, > ḳeyri, gazoz > ḳezuz, gıdıklamak > ḳıdıḫlamaḫ, gocuk > ḳocıh, gurbet > ḳulbet, gergef > kergef, ımızganmak > mısḳanmaḫ, gibi > kimi, gibi > kimin, göçer > köçer, günlük > künnik (otu)
Ö- HECE DÜŞMELERİ
Urfa Türkçesinde en çok rastlanan ses olaylarından biri de hece düşmeleridir. Hem uzun sözcüklerde hem bileşik sözcüklerde halkın konuşma dilinde hece düşmeleri olur. Örneğin, 19. yüzyılın sonlarıyla 20. yüzyılın başlarında var olan İran konsolosluğu, “konsoloshane” sözcüğü çok uzun olduğu ve söyleyenin biraz da dili dönmediği için “ḳosḫana” olarak adlandırılmıştır. Hem başta hem ortada hem de sonda hece düşmeleri meydana gelmiştir.
1) Başta hece düşmesi: bimaristan > marıstan, Emencek > Meçek, Imızganmak > mısḳanmaḫ, meyan balı > yanbalı, Anzılha > Zılḫa.
2) Sonda hece düşmesi: görümce > görim, bostaniye > bostana, zeytinyağı > zét.
3) Orta hece düşmesi: azıcık > acıḫ, aşılama > aşlama, aşina > aşna, patlıcan > balcan, beyin > bén, bu yıldır > bıldır, bu aralık > bıralıḫ, Allahü E’lem > elle’em, ellilik > ellik, hayır > ḫér, iftariyelik > iftaryalıḫ, ısı otu > isot, her tanesi > heresi, kaya yarpızı > ḳayarpızı, garip yiğit > ḳerbigit, kaime > ḳeyme, konsoloshane > ḳosḫana, keyifçi > kéfçi, kilitlemek > kitlemaḫ, mabeyin > mabén, beyit > bét, meyyit > mét, Mevlid-i Halil > Metḫelil, Halilü’r Rahman > Ḥerraḥman, Ayn-ı Züleyha > ‘Enzılḫa, uyanık > oyaḫ, Sarayönü > Seriögi, şehriye > şe’re, ne aralıkta > néraḫta, piş ahenk > péşenk, sürahiye > süreḥye, tahammül > teḥmil, yalın ayak > yanayaḫ, yürüyüş > yériş, zeytinyağı > zét, kadı beyni > ḳadıbéni, alinazik > ‘ennazik, hikâyet > ḥeket, hakikat > ḥeḳḳet usturuplu > ustıplı.
P- HECE TÜREMELERİ
Hece düşmelerinin bol örnekli olmasının yanı sıra Urfa’da konuşulan Türkçede hece türemeleri nadir görülür. Şabani > ağabanı, akdanlık > ağardanlıḫ, üstelik > üsteçelik, kurşun > ḳurḳurşın.
R- NAZAL “N”
Göktürkçede Orhun Anıtları ile yazı dilimize giren nazal “n” bugün yazı dilimizde olmamakla beraber çeşitli Anadolu ağızlarında yaşamaktadır. Urfa’ da konuşulan Türkçede nazal “n” kullanılmaz ama aşağıdaki örneklerde olduğu gibi varlığını hissettirir.
Çenge, dengiz, eng, ög, öng, dongız, çıngı, yünk, yéngi, singir
S- NİSPET “ΔSİ
Arapça ve Farsçada kullanılan; sonuna geldiği sözcüğe aidiyet, nispet, ilgi, benzerlik anlamları katan “Δ Urfa’da konuşulan Türkçede de Arapça ve Farsça unsurların da varlığı nedeniyle kullanılır ancak çeşitli ünlü değişimleriyle kendini gösterir.
1) î > é değişimi: Mekkâvé, ḥellavé, seglavé, ḥemdané, loppané.
2) î > i değişimi: ‘ennebi, kemmini, mezzeki, Mirdési, lebeni, külleḥi, bıḫéri, gülgüli, leylâkı, Mığrıbı.
3) î > ı değişimi: fesadı, zéytunı, barudı, Mersavı, léymunı, havayı, Ḥümısı, loḳloḳı, Şamı, şıllıḳı, savayı, ḫunı, ḳurşunı.
4) î > y değişimi: Ḳedimiy.
Ş- GERİLEYİCİ ÜNSÜZ BENZEŞMESİ
Türkçede “b, p” ünsüzlerinden önce gelen “n” ünsüzlerinin özel isimler dışında “m” ünsüzü olarak okunması ve yazılması kuralına Urfa Türkçesinde ( konuşma dilinde) bazen uyulur bazen uyulmaz. çenber, ḳonşı, dambıra, gümbik, mimbar, pambıḫ, pampal, pempe, tembeki, tumbıl, tumbıltı, umbır.
T- BİRDEN FAZLA SES OLAYINA UĞRAYAN ÖRNEKLER
Urfa ‘da konuşulan Türkçede bazı sözcükler birden fazla ses olayına uğramıştır. Bu sözcüklerde adını koyduğumuz, koyabildiğimiz ses olayı meydana gelirken, bazı sözcüklerde adını koyamayacağımız ses olayları meydana gelmiştir: kasten >ḳesnek, gömlek > köynek, teyze > dayza, masum > meḥsim, sanki > seklim, sanki > senklem, sarnıç > serinç, tapıklamak > tapı ḳılmaḫ, özlemek > öksemaḫ, Toktemur > Taḫtamor, meşhur > menşur, ne yapayım > niynim, mundar > mırdar, bumbar > mimbar, menteşe > mengüşe, peynir > pendir, gardrop >ḳardolap, arifane > ḥerefene, karanfil > ḳınifir, kıyafet > ḳılefet, latilokum > leḥetluḳḳım, çift > çüt, yalaka > yelleḫçi, yufka > yuḫa, sokak > zuvaḫ, soku > zoḳḳı, avukat > abḳat.
II- URFA’DA KONUŞULAN TÜRKÇE’DE SÖZCÜKLERİN YAPISAL ÖZELLİKLERİ
Urfa’da konuşulan Türkçede sözcüklerin yapısal özelliği genel hatlarıyla bazı nüanslarla Türkiye Türkçesine uygunluk gösterir. Tespit edebildiğimiz uygunlukları ve nüansları açıklamaya çalışalım.
A- KÖKLER
Türkiye Türkçesinde olduğu gibi Urfa Türkçesinde de 4 tür kök vardır:
1- İSİM KÖKLER
Bikir, kéci, yéngi, dıbbıḫ, firk, feriğ, ḫaḫ, palaḫ, dıḳḳa, çem, ḳılavı, péş, vala, kéşik, peşkir, eyvan, firik, zubın, ḥeyyır, kifte, külinçe, loğ, mığal…
2- FİİL KÖKLER
çéz-, apar-, fenik-, aḫtar-, balḫ-, çemre-, ḳurtat-, ut-, did-, anna-, pöl-, böle-, ḳıvért-, çemkir-, ḳaḫ-, söle-, çéyne-, çığır-, ayna-, biş-…
3- SESTEŞ KÖKLER
(Yazılışları aynı, anlamları farklıdır.) Üz, daş, béz, poz, yaḫa, aḫ, ḳap, tut, aç, aḫır, aş, ay, az, én, bögir, çim, devir, em, ḳal, ḳeyip, ḳabar…
4- İKİLİ KÖKLER
(Hem isim hem fiil kök özelliği gösterir, anlamları aynıdır.) Düz, güleş, çekiş, ḳeri, dad, ‘eciz, dögiş…
B- EKLER
1- ÇEKİM EKLERİ
a) İSİM ÇEKİM EKLERİ
ı. ÇOĞUL EKLERİ
İsme çokluk anlamı veren “-ler, -lar” eki Urfa Türkçesinde de kullanılır. Sadece“-n-“ kaynaştırma ünsüzü ile kullanıldığında bu ek “-n” ünsüzüyle başlamış olur. Onlar > onnar, bunları > bınnarı
ıı. İYELİK EKLERİ
İsmin sonuna gelerek o ismin kime ait olduğunu bildiren bu ekler Türkiye Türkçesinde olduğu gibidir. Ancak Türkiye Türkçesinde 2. Tekil kişi eki “-n” yerine Urfa’da konuşulan Türkçede “-y” olarak, 2. Çoğul kişi eki “-miz” eki yerine “-yiz” olarak kullanılır.Söziye bi inansam. İşiyiz ḥeḳḳeten zormış.
ııı. İSİM DURUM EKLERİ
(-i, -e, -de, -den) Türkiye Türkçesinde olduğu gibidir. Suyı eve çıḫarıdan tenekede getirdiler. İsmin “-i” durumu 2. Tekil kişi iyelik ekiyle kullanıldığında bazen düşer. Evel biye adiy, soyadiy söle baḫım. Evel adiy ‘Eşşe’di, hindi gelin ḳoyallar.
ıv. TAMLAYAN EKLERİ
İsim tamlamasında tamlayan sözcüğün sonuna gelen bu ekler Urfa’da konuşulan Türkçede Türkiye Türkçesinde olduğu gibidir.Ancak sadece 2. tekil kişide “-n” eki yerine “-y” eki kullanılır. Seniy göziy başḳasını görmiy zatana.
v. EK EYLEMLER
İsmin sonuna gelerek onu yüklem yapan ekler olan ek eylemler aşağıdaki farklılıklar dışında Türkiye Türkçesiyle aynıdır.
a) Türkiye Türkçesinde Geniş zaman 3. tekil kişi ek eylemi olan “-dır” eki genelde gizlenir. Bı ‘eraba çoḫ yavaş(tır).
b) Türkiye Türkçesinde Geniş zaman 1. Kişi ek eylemi olan “-ım” eki yerine “-am, -em” ekleri kullanılır. Biliysen ben suçsızam. Ben mi cahilem?
c) Türkiye Türkçesinde geniş zaman 2. tekil kişi eki olan “-sın, -sin, -sun, -sün”ekleri yerine Urfa’da konuşulan Türkçede “-san, -sen” ekleri kullanılır. Sen daha dünki çocıḫsan. Sen de benim kimin seḥepsizsen.
d) Türkiye Türkçesinde geniş zaman 1. çoğul kişi “-ız, -iz, -uz, -üz” ekleri yerine Urfa’da konuşulan Türkçede “-ıḫ” eki kullanılır. Tam sekkiz aydır üziye ḥesretıḫ.
e) Türkiye Türkçesinde geniş zaman 2. çoğul kişi eki olan “-sınız, -si-niz, -sunuz, sünüz” ekleri yerine Urfa’da konuşulan Türkçede “-sız, -siz” ekleri kullanılır. Siz nasıl insansız? Siz bizden de merḥemetsizsiz.
b) FİİL ÇEKİM EKLERİ
ı. ZAMAN EKLERİ
a. GENİŞ ZAMAN: Türkiye Türkçesinde olduğu gibidir. Babası da heppi bını sever. Ḳurban oldığım bekmez, olan balı begenmez.
b. ÖĞRENİLEN GEÇMİŞ ZAMAN: Türkiye Türkçesinde olduğu gibidir. Yuvarlak ünlü olan “-muş,-müş” ekleri kullanılmaz. Bı bağlar ona babasından ḳalmış.
c. BİLİNEN GEÇMİŞ ZAMAN: Türkiye Türkçesinde olduğu gibidir. Yuvarlak ünlü bulunduran “du,-dü,-tu,-tü” ekleri sözcük sonundaki düzleşme olayından ötürü kullanılmaz. Beni bı itin yanına bıraḫtılar.
d. ŞİMDİKİ ZAMAN: “-yor” eki yerine Urfa Türkçesinde “-y” eki kullanılır. Onın ne yapacağını éyyi biliyem.
e. GELECEK ZAMAN: Türkiye Türkçesinde olduğu gibidir. Sesimi çıḫatmıyacağam.
ıı. KİŞİ EKLERİ
Türkiye Türkçesindeki “-ım, -im, -um, -üm” ekleri yerine Urfa’da konu
şulan Türkçede “-am, -em” ekleri kullanılır. Bilirem, gidecağam…
Türkiye Türkçesinde kullanılan “-sın,-sin,-sun,-sun” ekleri yerine Urfa’
da konuşulan Türkçede “-san, -sen” ekleri kullanılır. ḳaçiysan, ayniysan, eprimişsen…
Türkiye Türkçesinde olduğu gibi Urfa’da konuşulan Türkçede de geniş zaman 3. Kişi eki yoktur.
Türkiye Türkçesinde 1. çoğul kişi ekleri olan “-k, -ız, -iz, -uz, -üz ekleri yerine Urfa ‘da konuşulan Türkçede “-ḫ, -ıḫ” ekleri kullanılır. Geldıḫ, sormışıḫ, alırıḫ, görecağıḫ…
Türkiye Türkçesinde 2. çoğul kişi eki olarak kullanılan “-sınız,- siniz, sunuz, -sünüz” ekleri yerine Urfa’da konuşulan Türkçede “-sız, -siz, -yız, -yiz” ekleri kullanılır. Yuvarlak ünlü bulunduran ekler sözcük sonlarındaki düzleşme nedeniyle kullanılmaz. Aldıyız, pölmediyiz, baḫarsız, yaldadiysız.
Türkiye Türkçesinde olduğu gibidir.Aparmadılar, fiştiklediler.
c) DİĞER KİP EKLERİ
ı. HİKÂYE KİPİ: Türkiye Türkçesinde olduğu gibidir. İçinde yuvarlak ünlü bulunan ekler kullanılmaz. olmıştı, baḫiydı…
ıı. RİVAYET KİPİ: Türkiye Türkçesinde olduğu gibidir. İçinde yuvarlak ünlü olan ekler kullanılmaz. aynadiymış, sölesemiş…
ııı. ŞART KİPİ: Türkiye Türkçesinde olduğu gibidir. baḫallarsa, aynamışsa…
ıv. GEREKLİLİK KİPİ: Türkiye Türkçesinde olduğu gibidir. baḫmalısan, içmelidi…
v. DİLEK ŞART KİPİ: Türkiye Türkçesinde olduğu gibidir. yatsaḫ, yisem…
vı. EMİR KİPİ: Türkiye Türkçesindeki “– , -ın, -ınız, -sın, -sınlar” ek formlarından
sadece”-ınız” eki kullanılmaz. ḳorḫ, baḫın, yisin, yatsınlar…
vıı. İSTEK KİPİ: Türkiye Türkçesindeki “-a, -e” ekleri aynen kullanılır. “-alım, -elim” ek-
leri yerine “-aḫ” eki kullanılır. gidedi, véresen, gidaḫ, oḫıyaḫ…
ç) OLUMSUZLUK EKLERİ
Türkiye Türkçesindeki “-ma, -me” olumsuzluk ekleri aynen kullanılır. Ancak bu ekler sık sık darlaşmaya uğrar. gétme, bilmiyem, görmiysen…
d) YAPIM EKLERİ VE BU EKLERLE TÜREMİŞ SÖZCÜKLER
ı. İSİMDEN TÜREYENLER
ağardanlıḫ, alaca, çıralıḫ, damlaca, indekçi, ḳafağan, ḳaḳırdaḫ, ḳericik, avlaḫ, avsın, dilleḥlenmaḫ, ‘eşarlamaḫ, fetlemaḫ, gencelmaḫ, gerdançalıḫ, indeklemaḫ, şorlaḫ tergemaḫ, ḳaralmaḫ, ḳaraḫmaḫ, cengerlenmaḫ, barutlanmaḫ, aşlıḫ, aşlamaḫ, hemtaş, hoppaca, nezerdanlıḫ, ḳuzlaçı, ḳılavlanmaḫ
ıı. FİİLDEN TÜREYENLER
ağlağan, çemrek, çıḫıçı, çıḫarı, çigrik, egirce, evirgen, evsim, ilınçaḫ,ḳaḫınç, kesmik, tutaç, bulağaç, dögin, dögmeç, germeç, gezenek, gezegen, gezenge, geremeç, gedemeç,gezgere, görikmaḫ, götirge, küsegen, sarsaḫ, çaḫşaş, sepki, sıyrınçaḫ, örgetlemaḫ, geremeç, gedemeç, çalğın, bulanğa, bişkel, bezenk, batırğan…
ııı. YANSIMA VE YANSIMADAN TÜREMİŞ SÖZCÜKLER
Türkiye Türkçesinde kullanılan yansıma sözcüklerin hemen hemen hepsi Urfa ‘da konuşulan Türkçede de kullanılır. Bu kullanımların yanı sıra Urfa’da kullanılan bazı yansıma sözcükler de şunlardır: caḳırdamaḫ, carcar, aḫırmaḫ, cırcır, cırlamaḫ, şorba, cincıḫ, gümgüm, ḥéylıḫ, ḫaşḫaş, ḫıs pıs,ḫışḫış, ḫurp, kehildemaḫ, lefir lefir, loğ, loğloğ, loplop, pafıldamaḫ, patpat, silepçe, yıḫlamaḫ, çep, çıngırlavı, çıtpıt, çinilemaḫ, çingildemaḫ, tumbıltı,ḫargür, çirténe, çirtik, dahdah, hala halahé, ḫapḫap, hoplamaḫ, ḫepenk, ḫırtlevik, ḫış, ḳıḳırlıḫ, ḥingir mingir, lıḳlıḳı, loḳloḳ, loḳloḳı, pıç, pişo, pıtpıt, şerp şürp, tıḳtıḳı, zongıldamaḫ, şaḳḳıltı, jirink, ‘eç, ferfirlemaḫ, fırfır, fırt, zıḳḳı, firfirik, gisḥop, ḥem étmaḫ, ḥemmi, ḫarḫariyat, ḫımḫım, ḫırḫır, ḫurdaḫaş, köḥik, lalik, liglig, lolo, mıç, parpazlamaḫ, sırsır, şıḳşıḳı, tifi…
C- BİLEŞİK SÖZCÜKLER
1- BİLEŞİK İSİMLER
a) TAKISIZ İSİM TAMLAMASI BİÇİMİNDE KURULANLAR:
Topreḥen, topçanaḫ, ḳılḳedeḥ, çatalağaç, ketenköynegi…
b) BELİRTİSİZ İSİM TAMLAMASI BİÇİMİNDE KURULANLAR
yanbalı, Tatburcı, Seriögi, ḳuzıḳulağı, ḳayarpızı, ḳanduzı, Ḳalaboynı, isot,ḳabaltı, ḫorızḳarası, oğlaḫḳarası, ḫatınbarmağı, Arnavutgüllesi, ḥebilmelik, dellobir, dalbaşı, bedendibi, aḫtarağacı, Aḫarbaşı, Bedendibi…
c) SIFAT TAMLAMASI BİÇİMİNDE KURULANLAR
üçpeşli, saltabaş, sadayağ, kôrçıḫın, Ḳızılḳoyın, ḳırḫdügme, ḳerbigit, Ḳarapiyar, Ḳarameydan, Ḳaraḳoyın, bıraḫta, aḫarsu, Ağpiyar, Açıḫsu, kôrkifte…
ç) CÜMLE BİÇİMİNDE KURULANLAR
ḳozaḳırıḫ, ḥemampuç, kellepuş, göziyassı, gelberi, elboş, badgel, ağzıyumıḫ, ağzıaçıḫ…
d) ÇEKİMLİ İKİ FİİLLE KURULANLAR
ḳaptıḳaçtı, yandıdöndi, dögerbiçer, güvengez…
e) BİR İSİMLE BİR FİİLİMSİDEN KURULANLAR
Tuzeken, tülgören, Tayboğan, taygelme, sacabasma, ḳaşşığabinen, ḫırpkesen…
2- BİLEŞİK FİİLLER
a) KURALLI BİLEŞİK FİİLLER
İki fiilden meydana gelen ve yazım kurallarına göre bitişik yazılan bileşik fiiller olan “gelebilmek, taşıyabilmek” ile bunların olumsuz biçimi olarak kullanılan “gelememek, taşıyamamak” gibi örneklerini söyleyebildiğimiz “yeterlik fiilleri” Urfa’da konuşulan Türkçede nadir de olsa kullanılır. Ama Anadolu Türkçesinde karşılaştığımız “tezlik ve isteme” fiilerine yaptığımız alan çalışmaları sırasında sadece bir manide “koyvérin gidenleri” biçiminde karşımıza çıktı; “sürerlilik ve kalma”, “yaklaşma” fiillerine ise Urfa’da konuşulan Türkçede rastlayamadık.
b) YARDIMCI EYLEMLE YAPILAN BİLEŞİK FİİLLER
Bu fiiller bir isimle bir yardımcı eylemle yapılır. Urfa Türkçesinde “etmek” ve “olmak” yardımcı fiilleri kullanılırken, “eylemek” ve “kılmak” yardımcı eylemleri kullanılmaz. deḫlétmaḫ, deḥf étmaḫ, erenk perenk étmaḫ, delc étmaḫ, derk étmaḫ, fırt étmaḫ, hayıl étmaḫ, ḥem étmaḫ, ḥezzétmaḫ, ḥürt étmaḫ, ḫont étmaḫ, ḫulf étmaḫ, iç étmaḫ, ḳırḳan étmaḫ, nezrétmaḫ, pıç étmaḫ (öpmek), şerp şürp étmaḫ, tél tay étmaḫ, teps étmaḫ, coğap étmaḫ… deḥf olmaḫ, denk olmaḫ, efin tefin olmaḫ, ‘eyan olmaḫ, farş olmaḫ, fit olmaḫ, hadar olmaḫ, ziri zeber olmaḫ, ḫış olmaḫ, ḳaramor olmaḫ, ḳendi bent olmaḫ, ḳeriym olmaḫ, ḳerreḥ olmaḫ, kiftileḫt olmaḫ, kôra fehem olmaḫ, lal olmaḫ, miḳeyet olmaḫ, puç olmaḫ, süriç olmaḫ, tay olmaḫ, teḥsi neḥs olmaḫ, teps olmaḫ…
c) ÖZEL BİLEŞİK FİİLLER (DEYİMLER)
Urfa Türkçesinde 2000’den fazla deyim vardır. Biz bu fiillere örnek olarak mastar biçiminde ve nispeten özgün olanlarının bazılarını almayı tercih ettik: mabal atmaḫ, péste beklemaḫ, puç tutmaḫ, rik atmaḫ, şıḫlığa düşmaḫ, şörigi aḫmaḫ, tapı ḳılmaḫ, tenge yatırmaḫ, tırş gelmaḫ, tik atmaḫ, torına düşmaḫ, urıba vérmaḫ, yarıya vérmaḫ, üçe baḫmaḫ, abuzambaḳ oḫımaḫ, başa çıḫmaḫ, başından éndirmaḫ, başını bağlamaḫ, bél vérmaḫ, cenger basmaḫ, cerp çekmaḫ, çem basmaḫ, dalaba gelmaḫ, damıya çıḫmaḫ, deh düşmaḫ, teppik vurmaḫ, solıḫ almaḫ, kesim kesmaḫ, kepir kesmaḫ, ḳuvet vérmaḫ, ḳutı ḳurımaḫ, ḳurt düşmaḫ, ḳulıncı ḳaḫmaḫ, ḳelibe çekmaḫ, ḥéylığa düşmaḫ, ḥebil aḫtarmaḫ, feriğ gelmaḫ, felḥen ḳaldırmaḫ, faşa kesmaḫ, yazzığı gelmaḫ, yél girmaḫ, yérre girmaḫ, yolıḫ atmaḫ, zağ vérmaḫ…
Ç- İKİLEMELER
Türkiye Türkçesinde yer alan ikilemelerin büyük bir çoğunluğu Urfa’da konuşulan Türkçede de, günlük yaşamda kullanılır. Yaptığımız alan çalışmalarında da şu ikilemeleri de tespit etmiş bulunuyoruz:babat babat, bafat bafat, ḳırrış ḳırrış, çardaḫlı çardaḫlı, köm köm, ebrim ebrim, köstekli köstekli, üle üle, lefir lefir, çütem çütem, dobıra dobır, berden bert, ḳarşıma ḳarşı, yarı be yarı, mürdi mülevves, arı sili, beḥri ‘umman, delbike dümbelek, eḥt şert, eke töke, ḫérli neḥfili, ḥille ḫurda, deḳḳen düḳḳen, bél bulḫ, ḳanlı kénli, umı küsi, yandı döndi, ḥingir mingir, erenk perenk, ‘engiş ‘üngiş, efin tefin, bırın tırın, dert dümik, havas güves, hele mele, ḥelli ḥeram, ḳeri ḳeytaz, cümbir ceme’et, şivé şivé…
III- URFA TÜRKÇESİNDE SÖZCÜK TÜRLERİ
A- İSİMLER
1- VARLIK ADLARI: ḫét, sarrat, süreḥye, lenger, fotḫıraf, ḳorıḫ, loğ, ḥeyyır, péyik, balcan, tezzek, isot, gezenek, gedemeç, ḫılt, ḳılt, küzbara, ḳımıl, mıḳıl, ḥekke, ḫurp, ḳebiye, çekçek, mükebbe, ḳit, binnik, kefye, pezvent, kirlik, cefni, ḫereze, taylıḫ, mırra, çitara, ḥeyva, ‘ennep,mıtrıp.
2- KAVRAM ADLARI: ḥed, ḥérs, ‘ar, nammıs, hér, mıraz, mereḳ, nefes, nezer, nanıkôrlıḫ, lö’öb, lec, rik, bede’e, kéf, avsın, paya, bézar.
3- FİİL ADLARI: ḳadamaḫ, yeriş, ḳıvértmaḫ, ḳablama, üzleme, besleme, ḳırma, çézmaḫ, çekiş, yériş, aymaḫ, mısḳanmaḫ, düzme, aşlama.
4- RENK ADLARI: mavı, pempe, ḳara, ḳurḳurşını, ‘ennebi, zeytunı, leylâki, kemmini, barudı, narıncı, cengeri.
5- TOPLULUK ADLARI: ‘elem, ḫaḫ, ḳavum, ‘eḳrıba, taḫım, köm, ḥecet, ‘esker, millet, ceme’et, melmeket, külfet.
6- ÖLÇÜ ADLARI: batman, kile, timin, müd, ḥukka, rıtıl, semen, dirhem, misḳal, endeze, arşın, ḳırat, ḳantar, nügi, ḳıyye, vuḳḳiye, şimbil…
7- SAYI ADLARI: Yéddi, sekkiz, doḳḳız, igirmi, atmış, segzen, doğzan.
B- SIFATLAR
1- NİTELEME SIFATLARI: Çıtırıḫ adamlardan uzaḫ duracaḫsan. Çekçegi çarşafını géyip evden çıḫtı. Degirmi bi üzi vardı, éle ḫetirliyem.
2- BELİRTME SIFATLARI: Ögdaḫki adam babamın ḥec arḫadaşı. Aḫırı kelam bı iş bize göre degil. Yengi cab, yengi naḫır.
3- İŞARET SIFATLARI: Bı adamı yanıma çığır hele. O adamdan bencesine bize ḫér yoh. Öteki terefe bi ḫeber gönderin.
*Urfa’da konuşulan Türkçede “şu” işaret sıfatı kullanılmaz.
4- BELGİSİZ SIFATLAR: Bını biḳaç gişiye daha söle. Heçbi şéye iḥtiyacımız yoḫ ki. Néçe gün bı güni bekledıḫ.
5- SAYI SIFATLARI: İlk aḫşamdan başıma bi arğı yapıştı. Elli sefer sölesem gene aynamazsan. İki kerez yanıya geldim, sen aldırmadiy.
6- SORU SIFATLARI: Nanca para var hindi yaniyda? Ne ḳeder mereḳlimiş, birez soyra aynarıḫ. Ḳaç gündir gözimiz yollardadı.
7- ADLAŞMIŞ SIFATLAR: Deli sevilir, densiz sevilmez. Gözzelin ḥüsni kimin ḫulḫı da gözzel gerek. Zengine yanaş, yağına suvaş.
8- KÜÇÜLTME VE ANDIRMA SIFATLARI:
Türkiye Türkçesinde küçültme sıfat ekleri olan “-ce, -cik” ekleri Urfa’da konuşulanTürkçede de aynen kullanılır. İfacıḫ bi imkânım olsa neler yapmam ki! Böyikçe bi oğlan ḳapıma ḳeder geldi. Ancak andırma sıfatı ekleri olan “-msi, -mtırak” ekleri Urfa’da konuşulan Türkçede kullanılmaz. Bu eklerin yerine “-a çalmak” kullanılır. Sarıya çalan bi torpağı var bı kövin.
C- ZAMİRLER
1- KİŞİ ZAMİRLERİ:
Türkiye Türkçesindeki “ben, sen, o; biz, siz, onlar” zamirleri Urfa’da kullanılan Türkçede de aynen kullanılır. “Kendi” dönüşlülük zamiri ise ses bakımından tonlulaşmaya uğrayarak “gendi” biçiminde telaffuz edilir.
-”ben” ve “sen” kişi zamirleri sadece ismin “-e” durumuna girdiğinde “biye” ve “siye” olarak söylenir. Bu durum “biz” ve “siz” çoğul kişi zamirlerinin tekil hali olarak adlandırılabilir.
-Bütün kişi zamirleri “-le” enstrümental ekini aldığı zaman bu ek, “-den” ya da “-nen” biçimine girer. Geninden, geninnen; benden, bennen; sizden, siznen…
-“O” kişi zamiri “-lar” ekini aldığında “onnar, onnardan, onnarı” biçimine;
“kendi” dönüşlülük zamiri “-ler” ekini aldığında “ genner, genneri, gennerden” biçimine girer.
2- İŞARET ZAMİRLERİ:
Urfa ‘da konuşulan Türkçede en çok kullanılan işaret zamirleri “bı, o, bınnar, onlar, bıra, bırası, bıraḫ, bıraḫta,bıralıḫ, öbirsi, öteki, beriki, digeri…” zamirleridir.
-Urfa’da konuşulan Türkçede kesinlikle “şu” ve “şunlar” işaret zamirleri kullanılmaz.
-“Bu” ve “o” işaret zamirleri “-lar” çoğul ekini aldığında “bınnar” ve “onnar” biçiminde telaffuz edilir.
-“Bu” ve “o” zamirleri Türkiye Türkçesinde olduğu gibi “-ra” yönelme ekini alarak yer anlamı kazanır. Bırağa daha evel héç gelmemiştim. Oraḫta ḳardaşıma çoḫ ḥeḳeret étmişler.
3- BELGİSİZ ZAMİRLER:
Urfa’da konuşulan Türkçede en çok kullanılan belgisiz zamirler “biri, birezi, heppisi, filankes, heppimiz, heresi, herkez, şé, heremiz, be’zisi” zamirleridir.
-Kullanımları Türkiye Türkçesinde olduğu gibidir.
4- SORU ZAMİRLERİ:
Urfa’da kullanılan Türkçede en çok kullanılan soru zamirleri ve kullanımları şöyle örneklenebilir: Bı ḫapḫabı néçiye aldiy? Üç tene alsam bından, néçeşere vérirsen? Gene nére gidiysen? Bı ḳızın nesini begendiy anam? Sölediy de eliye ne géçti?Oğlıyız neçi sizin? Bı ayaḳabıların hanḳısı benim?
5- İYELİK ZAMİRLERİ:
Ek biçiminde olan bu zamirlerin Urfa’daki kullanımı Türkiye Türkçesinde olduğu gibidir. Ancak 2. tekil kişi iyelik zamiri olan “-n”, “-y” olarak; 2. çoğul kişi iyelik zamiri olan “-niz”, “yiz” olarak söylenir. Eviy bırıya çoḫ uzaḫ mı? Babayıza söleyin, size ḳelem defter alsın.
6- İLGİ ZAMİRİ:
Urfa’da ilgi zamirinin kullanımı Türkiye Türkçesinde olduğu gibidir. Bizimki, ḫaḫınki, Urfa’nınki, başkasınınki.
Ç- ZARFLAR
Urfa’da konuşulan Türkçede, Türkiye Türkçesinde kullanılagelen zarflar işlek olarak kullanılır. Bunların değiştirilmiş olanlarını veya farklı olanlarını vermekle yetinelim.
1- NİTELEME-DURUM ZARFLARI:
Zatana bırıya barabar geldıḫ.
Bı géciyi de oyaḫ géçirin.
Üzime pel pel baḫma.
Bayrım bı sözleri üzime yekten söleme.
2- AZLIK ÇOKLUK-MİKTAR ZARFLARI:
Acıḫ biye birez zaman vérin.
Borçlarımdan birezim ḳurtıldım.
Bi ḳırtik ireli gét, ben de yanıya otırım.
Yimekten bi loḫma aldım, ḳapı çalınmağa başladı.
Bi işe yarı bıçıḫ sarıldiy mı, o iş siye ḫér göstertmez.
3- ZAMAN ZARFLARI:
Zaman zarfları bakımından Urfa’da konuşulan Türkçe oldukça zengin bir görünüm arz eder.
Onı da bı işe aḫırı razı éttıḫ.
Buḫçasını bayaḫ eve getirdiler.
Bayaḫtan ağliydı, şindi de güliy.
Dayımın ḳızı bize bıldır eşkili göndermişti.
Geh bı terefe, geh o terefe baḫiy.
Gelinimiz birez degişiktir; gâh küser, gâh barışır.
Hemin bize gelirsey, éyyilığa géçer.
Heze aynıyam anamın söledıḫlarını.
Ezim ezim kâr étmağa başladıḫ.
Hindi gelir, héç mereḳ étme.
Şindi siye ḳaḫım yimin mi édim?
Zımzırığı yidığı kimin ötmağa başladı.
Babam geldığı mabénde evden çıḫıp gétmiş.
Sona sölerem siye duydıḫlarımı.
Soyna aynarsan amma iş işten géçer.
O géttıḫtan sora ağzımızın dadı ḳaçtı.
Evel bı işi bitiraḫ, soyradana kéfe giderıḫ.
Bı laflar yéngiliye piyasıya çıḫtı.
Biye de dünegin sölediler, ben de yéngi duydım.
Başımıza ḳaḫmağa ér başladılar.
Sebbeḥten beri görmiyem, aḫşamnan bırıya damlar.
Aḫşamsı çıḫıp eve gétti, bi daha da görmedim.
Yétim ḫırḫızlığa çıḫanda ay aḫşamdan doğar.
Dérdémez bizi bı işin içinde sayacaḫlar.
Mereḳ étme ben sebbeḥnen yola çıḫaram.
4- TAHMİN ZARFLARI:
Zahar bütin dédıḫlarımızı dinnemiş.
Elle’em bı çocığın ayağı uğırlı gelecaḫ.
Beklim bi sehim de bize düşer.
Bı iş anca üç ayda biter.
5- GÖSTERME-İŞARET ZARFLARI:
Çoḫ istemiştiy, işte geldiler.
Béle gidersey, daha téz yetişirsen.
Sen éle otır,ben béle otırım.
6- YİNELEME ZARFLARI:
Ben o sözleri gene sölerem.
Bı arvat ḳedimiy ağlar.
7- YER YÖN ZARFLARI:
Çıḫarı çıḫarsay, biye de iki paket tütin al.
Birez ireli gidersey herkez sığar.
Aşşağı ḫeber gönder, çayı demlesinner.
Ḥeyyırlar ağaçtan baş aşşağı sallanmağa başlamış.
Baş yuḫarı çıḫ, sen heppimizin böyigisen.
8- SORU ZARFLARI:
‘Ecebe bu işten ne zaman ‘ecizecaḫ?
Bı işten nanca ḳazandiy?
Ben iki uşaḫnan néçe bı ḳehriyi çekecağam?
Söz aynamıyana néce laf aynadırsan?
Bı evi néçiye aldıyız?
Ben bı yaştan soyna pariy pulı niynim?
Daha ne keder yaşıyacağıḫ bı bedlıḫları?
9 KESİNLİK ZARFLARI:
Bı işten Allahisen vazgéç.
Siye héç inanıllar mı?
Helbette benim de ḳebeḥetim var.
İnan ét, onın bı işte bi deḫli yoh.
İstemezseyiz de illehim o ḳızı alacaḫ.
Rebbilbét ḥeḳḳı üçün héç ḫeberim yoḫ.
Seni çoḫ seviyem imanıma dinime.
D- EDATLAR
1- EK EDATLAR:
-ca (kadar) ek edatı: Ḳelp néce ‘elem onca.Nanca paray var?
-cene (ölçü) ek edatı: Yavaşçana yére éndir.
-a – (-den beri) ek edatı: Biz işimizi çoḫtana bitirdıḫ.
-cesine (gibi) ek edatı: Érkekçesine ḳonış.
-den (- la) ek edatı: Benden bi daha ḥenek étmezsey éyyi olır.
-nan (-la) ek edatı: Bınnan geze geze seniy de ḫuyi pozıldı.
2- SÖZCÜK BİÇİMİNDEKİ EDATLAR:
bayrı, bayrım (hiç olmazsa) edatları: Gidiysen orıya bayrı bize de urğa.
gibin, kimin,’éynim benzetme edatları: Sizin gibin olacağıma ölirem daha éyyi.
Otırır şadı kimin, emréder ḳadı kimin. Bı oğlan ‘éynim siye benziy.
beli onaylama edatı: Beli ḥevla dediğiy béle olır.
belli (-den beri) edatı: İki günden belli aha bıram arğiy.
bes (sadece) edatı: Bes bı işe baḫsam acımdan ölirem.
cip (üstelik) edatı: Cip o ḳeder ağladı ki heppimiz ona inandıḫ.
-e çin, – e çig (- e kadar) edatları: Aḫşama çig seni bekledim amma gelmediy. Bırdan köve gidene çin çengesi ḳapanmadı.
déye (neden sonuç) edatı: Size ḳapiy açtım déye bi éşşek sırğası dayaḫ yidim.
déyi (amaç) edatı: Ne déyi bıralara ḳeder gelip bizi reḥetsiz édiysen.
éle (benzetme) edatı: Bizim oğlan da éle, iki gündir sesi çıḫmiy.
hadé (oldu bir kere ve teşvik) edatı: Hadé kârımızdan vazgéçtıḫ, bayrım zerar étmiyaḫ. Hadé oğlım, bından éyyi fırsant mı olır. Hadé anam hadé, bizim bı laflara ḳarnımız toḫ.
ha ki (varsayım) edatı: Ha ki adamlar bizi tanıdı, başımıza ne kül ḳorıḫ.
hanı (anımsatma) edatı: Hanı bı adamı sen tanımiydi.
haza (beğenme, takdir) edatı:Herife haza ağzının payını verdiy.
kelli (- den dolayı) edatı: ‘Eskerlıh yapmadığından kelli bi dövlet dayresine giremiy.
seklim, senklem (örnekleme) edatları: Seklim bı adam seni düşmaniy degil, dostiy.Senklem biz bıradan gidecağıḫ, ḥissabiy éle yap.
zankim, zanki nehy edatları: Zankim ḳıtlıḫta başımızı yağlamışsan, siye minnetimiz mi var. Biye zanki bi éyyilıḫ mı yaptılar, evimi başıma yıḫtılar.
yalavuz (sınırlama) edatı: Onnarın içinde yalavuz seni tanıyam.
yoḫsam edatı: Yoḫsam sen de mi bibiyin ḳılıcını çekiysen?
madam edatı: Madam biye bınnarı aynattiy, ben de kimsiye sölemem.
zatan, zatana edatları: Zatana mahanıya baḫiydı, ḳaçıp géttiy. Zatan benim elimden héç bi iş gelmez.
he edatı: He, bı yazıları bırıya ben yazdım.
yoḫ edatı: Yoḫ, ben siznen bi daha yola çıḫmam.
degil edatı: Malıya, mülkiye degil, Allah’a güven sen.
éyyi (onaylama) edatı: Éyyi, o zaman ben de geliyem.
sakın edatı: Saḳın bı işe onnarı ḳarıştırmayın.
netekin edatı: Netekin adamlar bize inandılar da seni bıraḫtılar.
taman edatı: Tamanḳardaştıḫ, taman paraları pölişecaḫtıḫ.
anca edatı: Orıya anca o se’etlerde gelebillem.
E- ÜNLEMLER
Aha (işte), ahha (eyvah yakalandık), ané, dayzé, ağé, de’ (kuşlar için), dé ha (yok daha neler), ‘Eyv (alay etmek için), de’é, ço (eşeğin hızlı yürümesini sağlamak için), saḳḳın (eşeğin birine çarpmasını engellemek için yapılan uyarı.), err (beğenme), ge’é (alay etmek için), ha (ne diyorsun veya buyur ne dedin), ha’(şaşkınlık) he (Onaylama), heee (demek öyle), haho (imdat), havar (imdat), hayho (bıkkınlık), he’(alay), ke (kadınların dilinde bre), viş (kadınların dilinde hayret), ke viş, hı (anlamadım, tekrar et) hı’ (hayır, olmaz ), hooş (eşekler için çüş), ḳırrış ḳırrış (eşeği veya sıpayı çağırmak için), şebbi (çiftleşen tek tırnaklı hayvanları teşvik için), té hé (iş işten geçti), tifi (tükürerek ayıplama), vaa (demek öyle), véé (hayret), veel (yapma yahu), zirt (alay etme)…
F- FİİLLER VE FİİL ÇEKİMLERİ
1- HABER KİPİYLE ÇEKİMER
BASİT ZAMANLI ÇEKİMLER
ı. GENİŞ ZAMAN
OLUMLU OLUMSUZ SORU OLUMSUZ SORU
İsterem istemem isterem mi istemem mi
İstersen istemezsen istersen mi istemezsen mi
İster istemez ister mi istemez mi
İsterıḫ istemezıḫ isterıḫ mı istemezıḫ mı
İstersiz istemezsiz istersiz mi istemezsiz mi
İsteller istemezler isteller mi istemezler mi
ıı. ÖĞRENİLEN GEÇMİŞ ZAMAN
İstemişem istememişem istemişemmi istememişem mi
İstemişsen istememişsen istemişsen mi istememişsen mi
İstemiş istememiş istemiş mi istememiş mi
İstemişıḫ istememişıḫ istemişıḫ mı istememişıḫ mı
İstemişsiz istememişsiz istemişsiz mi istememişsiz mi
İstemişler istememişler istemişler mi istememişler mi
ııı. BİLİNEN GEÇMİŞ ZAMAN
İstedim istemedim istedim mi istemedim mi
İstediy istemediy istediy mi istemediy mi
İstedi istemedi istedi mi istemedi mi
İstedıḫ istemedıḫ istedıḫ mı stemedıḫ mı
İstediyiz istemediyiz istediyiz mi istemediler mi
İstediler istemediler istediler mi istemediler mi
ıv. ŞİMDİKİ ZAMAN:
İstiyem istemiyem istiyem mi istemiyem mi
İstiysen istemiysen istiysen mi istemisen mi
İstiy istemiy istiy mi istemiy mi
İstiyıḫ istemiyıḫ istiyıḫ mı istemiyıḫ mı
İstiysiz istemiysiz istiysiz mi istemiysiz mi
İstiyler istemiyler istiyler mi istemiyler mi
v. GELECEK ZAMAN:
İstiyecağam istemiyecağam istiyecağam mı istemiyecağam mı
İstiyecaḫsan istemiyecaḫsan istiyecaḫsan mı istemiyecaḫsan mı
İstiyecaḫ istemiyecaḫ istiyecaḫ mı istemiyecaḫ mı
İstiyecağıḫ istemiyecağıḫ istiyecağıḫ mı istemiyecağıḫ mı
İstiyecaḫsız istemiyecaḫsız istiyecaḫsız mı istemiyecaḫsız mı
İstiyecaḫlar istemiyecaḫlar istiyecaḫlar mı istemiyecaḫlar mı
b) BİLEŞİK ZAMANLI ÇEKİMLER
ı. HİKÂYE BİLEŞİK ZAMANLAR
Geniş Zamanın Hikâyesi
İsterdim istemezdim isterdim mi istemezdim mi
İsterdiy istemezdiy ister midiy istemez midiy
İsterdi istemezdi ister midi istemez midi
İsterdıḫ istemezdıḫ ister midıḫ istemez midıḫ
İsterdiyiz, istemezdiyiz ister midiyiz istemez midiyiz
İsterlerdi istemezlerdi ister midiler istemez midiler
Öğrenilen Geçmiş Zamanın Hikâyesi
İstemiştim istememiştim istemiş midim istememiş midim
İstemiştiy istememiştiy istemiş midiy istememiş midiy
İstemişti istememişti istemiş midi istememiş midi
İstemiştıḫ istememiştıḫ istemiş midıḫ istememiş midıḫ
İstemiştiyiz istememiştiyiz istemiş midiyiz istememiş midiyiz
İstemişlerdi istememişlerdi istemişler midi istememişler midi
Bilinen Geçmiş Zamanın Hikâyesi KULLANILMAZ
Şimdiki Zamanın Hikâyesi
İstiydim istemiydim istiydim mi istemiydim mi
İstiydiy istemidiy istiydiy mi istemidiy mi
İstiydi istemiydi istiydi mi istemiydi mi
İstiydıḫ istemiydıḫ istiydıḫ mı istemiydıḫ mı
İstiydiyiz istemiydiyiz istiy midiyiz istemiy midiyiz
İstiylerdi istemiylerdi istiydiler mi istemiyler midi
Gelecek Zamanın Hikâyesi
istiyecaḫtım istemiyecaḫtım istiyecaḫ mıdım istemiyecaḫ mıdım
istiyecaḫtiy istemiyecaḫtiy istiyecaḫ mıdıy istemiyecaḫ mıdıy
istiyecaḫtı istemiyecaḫtı istiyecaḫ mıdı istemiyecaḫ mıdı
istiyecaḫtıḫ istemiyecaḫtıḫ istiyecaḫ mıdıḫ istemiyecaḫ mıdıḫ
istiyecaḫtıyız istemiyecaḫtıyız istiyecaḫ mıdıyız istemiyecaḫ mıdıyız
istiyecaḫlardı istemiyecaḫlardı istiyecaḫlar mıdı istemiyecaḫlar mıdı
ıı. RİVAYET BİLEŞİK ZAMANLAR
Geniş Zamanın Rivayeti
İstermişem istemezmişem istermiş miyem istemezmiş miyem
İstermişsen istemezmişsen istermiş misen istemezmiş misen
İstermiş istemezmiş istermiş mi istemezmiş mi
İstermişıḫ istemezmişıḫ istermişıḫ mı istemezmişıḫ mı
İstermişsiz istemezmişsiz istemişsiz mi istememişsiz mi
İstellermiş istemezlermiş isteller mimiş istemezler mimiş
Öğrenilen Geçmiş Zamanın Rivayeti: Kullanılmaz
Bilinen Geçmiş Zamanın Rivayeti: Kullanılmaz
Şimdiki Zamanın Rivayeti
istiymişem istemiymişem istiymiş miyem istemiymiş miyem
istiymişsen istemiymişsen istiymiş misen istemiymiş misen
itsiymiş istemiymiş istiymiş mi istemiy mimiş
istiymişıḫ istemiymişıḫ istiymişıḫ mı istemiymişıḫ mı
istiymişsiz istemiymişsiz istiymişsiz mi istemiymiş misiz
istiylermiş istemiylermiş istiyler mimiş istemiyler mimiş
Gelecek Zamanın Rivayeti
İstiyecaḫmışam istemiyecaḫmışam istiyecaḫmış mıyam istemiyecaḫmış mıyam
İstiyecaḫmışsan istemiyecaḫmışsan istiyecaḫmış mısan istemiyecaḫmış mısan
İstiyecaḫmış istemiyecaḫmış istiyecaḫ mımış istemiyecaḫ mımış
İstiyecaḫmışıḫ istemiyecaḫmışıḫ istemiyecaḫmışıḫ istemiyecaḫmış mıyıḫ
İstiyecaḫmışsız istemiyecaḫmışsız istemiyecaḫmış mısız istemiyecaḫmış mısız
İstiyecaḫmışlar istemiyecaḫlarmış istiyecaḫlarmış mı istemiyecaḫlarmış mı
ııı. ŞART BİLEŞİK ZAMANLAR
Geniş Zamanın Şartı
istersem istemezsem istersem mi istemezsem mi
istersey istemezsey istersey mi istemezsey mi
isterse istemezse isterse mi istemezse mi
istersaḫ istemezsaḫ istersaḫ mı istemezsaḫ mı
isterseyiz istemezseyiz isterseyiz mi istemezseyiz mi
isterlerse istemezlerse isterlerse mi istemezlerse mi
Öğrenilen Geçmiş Zamanın Şartı
İstemişsem istememişsem istemişsem mi istememişsem mi
İstemişsey istememişsey istemişsey mi istememişsey mi
İstemişse istememişse istemişse mi istememişse mi
İstemişsaḫ istememişsaḫ istemişsah mı istememişsaḫ mı
İstemişseyiz istememişseyiz istemişseyiz mi istememişseyiz mi
İstemişlerse istememişlerse istemişlerse mi istememişlerse mi
Bilinen Geçmiş Zamanın Şartı
istedimse istemedimse istedimse mi istemedimse mi
istediyse istemediyse istediyse mi istemediyse mi
istedise istemedise istedise mi istemedise mi
istedisaḫ istemedisaḫ istedisaḫ mı istemedıḫsa mı
istediseyiz istemediyseyiz istediseyiz mi istemediseyiz mi
istedilerse istemedilerse istedilerse mi istemedilerse mi
Şimdiki Zamanın Şartı
istiysem istemiysem istiysem mi istemiysem mi
istiysen istemiysen istiysen mi istemiysen mi
istiyse istemiyse istiyse mi istemiyse mi
istiysaḫ istemiysaḫ istiysaḫ mı istemiysaḫ mı
istiyseyiz istemiyseyiz istiyseyiz mi istemiyseyiz mi
istiylerse istemiylerse istiylerse mi istemiylerse mi
Gelecek Zamanın Şartı
istiyecaḫsam istemiyecaḫsam istiyecaḫsam mı istemiyecaḫsam mı
istiyecaḫsay istemiyecaḫsay istiyecaḫsay mı istemiyecaḫsay mı
istiyecaḫsa istemiyecaḫsa istiyecaḫsa mı istemiyecaḫsa mı
istiyecaḫsaḫ istemiyecaḫsaḫ istiyecahsaḫ mı istemiyecaḫsaḫ mı
istiyecaḫsayız istemiyecaḫsayı istiyecaḫsayız mı istemiyecaḫsayız mı
istiyecaḫlarsa istemiyecaḫlarsa istiyecaḫlarsa mı istemiyecaḫlarsa mı
ıv. DİLEK KİPİYLE ÇEKİMLER
Gereklilik Kipiyle Çekim
İstemeliyem istememeliyem istemeliyem mi istememeliyem mi
İstemelisen istememelisen istemelisen mi istememelisen mi
İstemeli istememeli istemeli mi istememeli mi
İstemeliyıḫ istememeliyıḫ istemeliyıḫ mı istememeliyıḫ mı
İstemelisiz istememelisiz istemelisiz mi istememelisiz mi
İstemeliler istememeliler istemeliler mi istememeliler mi
Gereklilik Kipiyle Bileşik Çekim (1)
İstemelidim istememelidim istemelidim mi istememelidim mi
İstemelidiy istememelidiy istemelidiy mi istememelidiy mi
İstemelidi istememelidi istemelidi mi istememelidi mi
İstemelidıḫ istememelidıḫ istemelidıḫ mı istememelidıḫ mı
İstemelidiyiz istememelidiyiz istemelidiyiz mi istememelidiyiz mi
İstemelidiler stememelidiler istemeli diler mi istememelidiler mi
Gereklilik Kipiyle Bileşik Çekim (2)
İstemelimişem istememelimişem istemelimişem mi istememelimişem mi
İstemelimişsen istememelimişsen istemelimişsen mi istememelimişsen mi
İstemelimiş istememelimiş istemelimiş mi istememelimiş mi
İstemelimişıḫ istememelimişıḫ istemelimişıḫ mı istememelimişıḫ mı
İstemelimişsiz istememelimişsiz istemelimişsiz mi istememelimişsiz mi
İstemelimişler istememelimişler istemelimişler mi istememelimişler mi
Dilek Şart Kipiyle Çekim
İstesem istemesem istesem mi istemesem mi
İstesey istemesey istesey mi istemesey mi
İstese istemese istese mi istemese mi
İstesaḫ istemesaḫ istesaḫ mı istemesaḫ mı
İsteseyiz istemeseyiz isteseyiz mi istemeseyiz mi
İsteseler istemeseler isteseler mi istemeseler mi
Dilek Şart Kipiyle Bileşik Çekim (1)
İstesedim istemesedim istese midim istemese midim
İstesediy istemesediy istese midiy istemese midiy
İstesedi istemesedi istese midi istemese midi
İstesedıḫ istemesedıḫ istese midıḫ istemese midıḫ
İstesediyiz istemesediyiz istese midiyiz istemese midiyiz
İstesediler istemesediler istese midiler istemesediler mi
Dilek Şart Kipiyle Bileşik Çekim (2)
İstesemişem istemesemişem istesemişem mi istemesemişem mi
İstesemişsen istemesemişsen istesemişsen mi istemesemişsen mi
İstesemiş istemesemiş istesemiş mi istemesemiş mi
İstesemişıḫ istemesemişıḫ istesemişıḫ mı istemesemişıḫ mı
İstesemişsiz istemesemişsiz istesemişsiz mi istemesemişsiz mi
İstesemişler istemesemişler istesemiş miler istemesemiş miler
İstek Kipiyle Çekim
İstiyim istemiyim istiyim mi istemiyim mi
İstiyesen istemiyesen istiyesen mi istemiyesen mi
İstiye istemiye istiye mi istemiye mi
İstiyaḫ istemiyaḫ istiyaḫ mı istemiyaḫ mı
İstiyesiz istemiyesiz istiyesiz mi istemiyesiz mi
İstiyeler istemiyeler istiyeler mi istemiyeler mi
İstek Kipiyle Bileşik Çekim (1)
İstiyemişem istemiyemişem istiyemişem mi istemiyemişem mi
İstiyemişsen istemiyemişsen istiyemişsen mi istemiyemişsen mi
İstiyemiş istemiyemiş istiyemiş mi istemiyemiş mi
İstiyemişıḫ istemiyemişıḫ istiyemiş mıyıḫ istemiyemişıḫ mı
İstiyemişsiz istemiyemişsiz istiyemiş misiz istemiyemişsiz mi
İstiyelermiş istemiyelermiş istiyelermiş mi istemiyelermiş mi
İstek Kipiyle Bileşik Çekim (2)
İstiyedim istemiyedim istiyedim mi istemiyedim mi
İstiyediy istemiyediy istiye midiy istemiye midiy
İstiyedi istemiyedi istiye midi istemiye midi
İstiyedıḫ istemiyedıḫ istiyedıḫ mı istemiye midıḫ
İstiyediyiz istemiyeydiyiz istiye midiyiz istemiye midiyiz
İstiyediler istemiyediler istiyediler mi istemiye midiler
Emir Kipiyle Çekim
İste, isteme istesin, istemesin isteyin, istemeyin istesinler, istemesinler.
“-ınız” emir eki Urfa’da kullanılmaz.
G- FİİLLERDE ÇATI
Urfa’da konuşulan Türkçede fiillerin çatısı yazı dilinde olduğu gibidir.Bu durumu Urfa’dan derlediğimiz atasözlerinden, beddualardan aldığımız örneklerle ve kuracağımız cümlelerle açıklamaya çalışalım.
1- ÖZNELERİNE GÖRE
a) ETKEN ÇATI: Bütün fiiller Türkiye Türkçesinde olduğu gibiçatı eki (fiilden fiil yapma eki) almadan etkendir.
Ḳısmeti kesilmiş itin ḳurban bayramında yuḫısı gelir.
Ḳaynıyan ḳazan ḳapaḫ tutmaz.
Gişi ḳızı béşik öginde belli olır.
b) EDİLGEN ÇATI: Yapanı belli olmayan fiillerdir, edilgenlik çatı eki alır.
Éyyi mal éyyi fiyete satılır.
İt, ḳuyrığından; adam, dédığından tutılır.
Ev, ev üstine ḳurılmaz.
c) İŞTEŞ ÇATI: Karşılıklı veya birlikte yapılan fiillerdir, işteşlik çatı eki alır.
Adam adamnan ḳapışmaz, it itnen ḳapışır.
Şertler béle olırsa ḳolay aynaşırıḫ.
Madam éle, siz de bi daha görişmeyin.
ç) DÖNÜŞLÜ ÇATI: Fiili yapanla fiilden etkilenen aynı varlıktır. Urfa’ da fazla kullanılmaz.
Ḫesteken hep sebbeḥlere ḳeder ḳaşıniydım.
Oğlan ḳızı vérdıḫları üçün sevincinden yérlerde yuvalaniydı.
‘Emmisini, babasını görene çig toparlandı.
2- NESNELERİNE GÖRE
a) GEÇİŞSİZ FİİLLER: Nesne kabul etmeyen fiillerdir.
Onı gördim, bardaḫ elimden ḳeypti.
Parası rezzil olanın gendi ‘eziz olır.
Ulısını dinnemiyen ulıya ulıya ölir.
b) GEÇİŞLİ FİİLLER: Nesne alabilen fiillerdir.
Ne şéytanı gör ne e’uzü besmele oḫı.
Cücigi güzin sayallar.
Ḳelp ḳırma, ḳafayı ḳır.
c) OLDURGAN FİİLLER: Nesne almadığı için aldığı çatı ekiyle nesne alabilecek duruma getirilen fiillerdir.Bu fiillerde “olmasına neden olmak” anlamı vardır.
Fazla mal baş arğıdır.
Bı ḫestelıḫ adamı en az altı ay yatırır.
Ḳaladan éndirdiler, paytona bindirdiler.
“dönmek” geçişsiz fiili geçişli hale getirilirken Türkiye Türkçesindeki “dür “ eki yerine Urfada konuşulan Türkçede “-der” eki kullanılır.
ç) ETTİRGEN FİİLLER: Nesne aldığı halde aldığı ekle yeniden geçişli yapılan fiillerdir. Ekin işlevi fiili geçişli yapmak değil, fiile başkasına yaptırma anlamını kazandırmaktır. Adama ‘erefiy göstertip bayramı göstertmediler. Bı adamlar iti ite ḳırdıriylar. Béle işlere kimsiy elletmeyin.
IV- CÜMLE ÇEŞİTLERİ
Urfa’da konuşulan Türkçede cümlelerin çeşitleri ve yapıları bakımından dan bir orijinallik yoktur. Ancak bu ifadelerin ne kadar duygu veya düşünce içerdiğini kavramak ve en önemlisi Urfalıyı kavramak, tanımak için Urfa’dan derlediğimiz atasözü ve beddualardan vereceğimiz örneklerle Urfa’da konuşulanların hangi kalıplar içinde kaldığını belirtmekte yarar vardır.
A- YÜKLEMİNİN YERİNE GÖRE CÜMLELER
1- KURALLI CÜMLE
Yüklemi sonda olan cümlelerdir.
Suyın yavaş aḫanından ḳorḫacaḫsan.
Ḳayın arvatları, ḫayın arvatları.
Ḳısmeti kesilmiş itin ḳurban bayramında yuḫısı gelir.
2- DEVRİK CÜMLE
Yüklemi sonda olmayan cümlelerdir.
‘Eḳrap étmez ‘eḳrıbanın ‘eḳrıbıya éttığını.
Téz erir baba malı, evlat lazım ḳazanan.
Al Allah ḳulıyı , zaptéyle deliyi.
3- EKSİLTİLİ CÜMLE
Yüklemi gizli olan cümlelerdir.
Çapıt başta, çarpana ayaḫta. (gezer)
Seninki sende, benimki bende. (kalsın)
Seniy ḥeḳḳiy vérmişler, ya benimki? (nérede)
4- GİZLİ EK EYLEMLİ CÜMLELER
Yüklemi sonda olduğu halde ek eylemi gizli olduğu için devrik görüntüsü veren cümlelerdir.
Seḳḳel başa sedeḳe.(dir) / Ḳız evi, naz evi.(dir)
Bı adam bize odır bıdır ḫayın.(mış)
B- ANLAMLARINA GÖRE CÜMLELER
1- OLUMLU CÜMLE
Ac acdan evlenmiş, çılpaḫ çılpaḫ yavrıları olmış.
Ḳardaşım ölirse cigerim yanar, gişim ölirse etegim yanar.
Ben yél gelen deligi tanıram.
2- OLUMSUZ CÜMLE
Ne eve urğamış ne tükene.
Allah’tan ḳorḫandan ḳorḫmıyacaḫsan.
Kôr bazara varmasın, bazar kôrsız ḳalmasın.
3- SORU CÜMLESİ
Ḳonşı, evini ‘ecebe néçiye satmış?
Aḫşam oldı, néraḫta mola vérecağıḫ?
Saçımı süpirge éttim, daha nédim?
Başıma neler geldığını biliysen mi?
“mi” soru eki yüklemde kullanılan bütün kip eklerinden sonra gelir.
4- OLUMSUZ SORU CÜMLESİ
Bi ev parası da mı ḳazanamadiy?
Sen utanmaḫ nedir, bilmezsen mi?
Héç dostigiy yoḫ mıdı oralıḫta?
5- SÖZDE SORU CÜMLESİ:
Hanḳı it eliyden ekmek alır o zaman.
Bı yağmır, ḳıyamatta zuvağa mı çıḫılır.
Uşaḫlar ne zaman et üzi gördi.
6- ÜNLEM CÜMLESİ:
Ne baliy ne belay. (bıkkınlık)
Ya ḳırılır ḳazzıḫ ya çıḫar çigdem. (kararlılık)
Güz geledi, bi firenkli kebap yiyedıḫ. (özlem)
Şansımın evi yıḫıla. (yakınma)
Pisik p..iy dermen désem, éşer yére gömersen. (serzeniş)
İki sıḫım kifteyizi yidim, ḳara mor ola. (pişmanlık)
Şansımın evi yıḫıla. (yakınma)
7- ŞART CÜMLESİ:
Adıyaman’a géttiy mi sen de bi göziy bağla.
Anası gözde olanın uşağı dizde olur.
Ḳar yağdı mı köve möve gidemenıḫ.
C- YAPILARINA GÖRE CÜMLELER
1- BASİT CÜMLE: Tek yargı veya eylem bulundurur.
Daş, daşın sökesidir. Yétimin şéytanı yéddidir.
Bayḳuş densizlerin üzinden vérane bekler.
2- SIRALI CÜMLE: Yüklemi birden fazladır.
Göziy kim oydı, ḳavum oydı; onın üçün derin oydı. ( Yüklemi ortak s.c.)
Yattı, yattı, yarmaladı; ḳaḫtı yéri dırmaladı. (Öznesi ortak s.c.)
Dellal ola éşşegi itine, ḳeyme ola oğlını evere. (Öznesi ve yüklemi farklı s.c.)
3- GİRİŞİK CÜMLE: İçinde hem yüklem hem fiilimsi veya fiilimsiler vardır.
Evini icara véren elini yére vérir.
Dala baḫan géçinin ağaca çıḫan oğlağı olır.
Gizli buğıya gidenin eşkere döli olır.
4- İÇ İÇE CÜMLE: Öğelerinden biri cümle olan cümlelerdir.
Bedde’enen böyiyen ifleḥ olmaz, démişler.
Eskiler; ḳelp néce, ‘elem onca; boşına démemiş.
5- ARASÖZLÜ CÜMLE:
İki virgül veya parantez içindeki bölüm atılırsa cümle dağılmaz.
Bizim bı işten işteḥimiz ḳaçtı, başta da yoḫtı ya, ne biliseyiz onı yapın.
Onnar seni, Allah bilir ya, ḥissaba bile almamışlar.
Ç- YÜKLEMİNİN TÜRÜNE GÖRE CÜMLELER
1- FİİL CÜMLESİ: Yüklemi çekimli fiildir.
Atlar nallaniyken itler de ayağını ḳaldırır.
Bizim it size balta getirdi mi?
İki çılpaḫ bi ḥemama yaḳışır.
2- İSİM CÜMLESİ: Yüklemi çekimli fiil değildir.
Ḳebeḥet sende degil, siye göyil vérende.
Bildığiy kimin degil, o heppisinden ḳurre.
Bı keder şénik içinde bes suçlı ben miyem?
